Năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình: Từ bệnh viện đến vườn hoa

Các nhà khoa học của Viện Nghiên cứu, làm việc trong Lò Phản ứng hạt nhân Đà Lạt

Những liều thuốc phóng xạ cho người bệnh

Viện Nghiên cứu Hạt nhân (thuộc Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam) là cơ sở nghiên cứu trọng điểm của quốc gia. Nhiệm vụ thường xuyên của Viện Nghiên cứu Hạt nhân gồm vận hành an toàn Lò Phản ứng Đà Lạt, sản xuất đồng vị và dược chất phóng xạ, đào tạo nhân lực trình độ cao cho ngành năng lượng nguyên tử.

Dược chất phóng xạ là những hợp chất chứa đồng vị phóng xạ. Chúng được dùng để chụp chẩn đoán hình ảnh, phát hiện tổn thương sâu trong cơ thể và điều trị một số bệnh, trong đó có ung thư. Theo thông tin từ Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, Lò Phản ứng Đà Lạt hiện cung cấp khoảng 80% dược chất phóng xạ cho các bệnh viện trong nước. Mỗi năm, hơn 15.000 Ci thuốc phóng xạ được cung ứng cho 23 bệnh viện theo chu kỳ hằng tuần, phục vụ khoảng 500.000 lượt bệnh nhân.

Những con số này cho thấy việc chủ động nguồn dược chất trong nước có ý nghĩa thực tế. Đồng vị phóng xạ dùng trong y tế thường có chu kỳ bán rã ngắn, nên không thể tích trữ lâu mà phải sản xuất và vận chuyển kịp thời. Nguồn cung trong nước giúp bệnh viện giảm phụ thuộc vào nhập khẩu, nhất là khi chuỗi cung ứng quốc tế gặp trục trặc, như thời kỳ đại dịch Covid-19.

Sản xuất hoa đồng tiền thương phẩm trong nhà kính

Từ tia gamma đến giống hoa mới

Ngoài y tế, kỹ thuật hạt nhân còn góp mặt trong sản xuất nông nghiệp. Đà Lạt từ lâu được mệnh danh là xứ sở ngàn hoa. Phía sau một số giống cây mới ở đây cũng có sự tham gia của công nghệ bức xạ. Trung tâm Công nghệ Bức xạ và Công nghệ Sinh học thuộc Viện đã dùng tia gamma để gây đột biến trên cây trồng, tạo ra các biến dị về hình dạng, kích thước và màu sắc. Kết quả được ghi nhận ở hoa đồng tiền chậu, forget-me-not, lan giả hạc xuân Di Linh và hoa cúc.

So với lai tạo truyền thống vốn đòi hỏi nhiều năm chọn lọc, chiếu xạ gamma giúp rút ngắn thời gian và tạo nguồn biến dị di truyền phong phú, trong đó có những đặc tính có lợi như khả năng kháng bệnh. Đây là phương pháp gây đột biến ngẫu nhiên rồi chọn lọc. Cây sau chiếu xạ không mang chất phóng xạ và giống mới chỉ được đưa ra sản xuất sau quá trình khảo nghiệm.

Một ứng dụng khác là kỹ thuật đồng vị đánh dấu. Nhờ theo dõi đường đi của chất dinh dưỡng trong đất và cây, các nhà khoa học xác định được cây thực sự cần bao nhiêu nước và phân bón. Nhà vườn vì thế giảm chi phí đầu vào, hạn chế lãng phí, bảo vệ đất và giảm ô nhiễm do dư thừa hóa chất. Những yếu tố này phù hợp với định hướng nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp xanh mà Lâm Đồng theo đuổi.

Kỹ thuật viên thao tác phân tích mẫu trong tủ cấy vô trùng phục vụ nghiên cứu ứng dụng

Bảo vệ môi trường và mở rộng ứng dụng

Một ứng dụng khác của khoa học hạt nhân là quan trắc phóng xạ môi trường, gồm đánh giá chất lượng đất, nước, không khí và nghiên cứu xử lý ô nhiễm. Việc theo dõi thường xuyên giúp phát hiện sớm bất thường, bảo đảm an toàn bức xạ và tạo cơ sở để người dân yên tâm sinh sống, sản xuất. Kỹ thuật hạt nhân và đồng vị còn được áp dụng trong địa chất, dầu khí, khảo cổ, giao thông và thủy lợi, chẳng hạn để xác định nguồn gốc, tuổi mẫu vật, đánh giá kết cấu công trình hay theo dõi dòng chảy. Phạm vi ứng dụng rộng cho thấy khoa học hạt nhân là công cụ kỹ thuật đa ngành, không chỉ giới hạn ở sản xuất điện.

Trong buổi làm việc với Viện Nghiên cứu Hạt nhân gần đây, Chủ tịch UBND tỉnh Hồ Văn Mười đã đánh giá cao các hoạt động nghiên cứu của Viện. Đồng chí cũng đề nghị tăng cường phối hợp để kết quả nghiên cứu hạt nhân phục vụ trực tiếp phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, nhất là nông nghiệp công nghệ cao và nông nghiệp xanh.

Yêu cầu ấy cho thấy khoa học hạt nhân đã và đang đến rất gần với sản xuất và đời sống. Từ thuốc phóng xạ chữa bệnh, giống hoa mới đến giám sát môi trường, năng lượng nguyên tử sẽ là công cụ hữu ích phục vụ trong nhiều lĩnh vực, nếu được quan tâm đầu tư, quản lý và sử dụng đúng cách.