Nền kinh tế tri thức trong kỷ nguyên dữ liệu và trí tuệ nhân tạo

Tri thức trở thành “nguồn tài nguyên” chiến lược trong thời đại AI

Trong nhiều thập kỷ, các nhà kinh tế đã nói về sự chuyển dịch từ nền kinh tế công nghiệp sang nền kinh tế tri thức. Tuy nhiên, chỉ trong vài năm gần đây, sự thay đổi này mới trở nên rõ ràng và sâu rộng. Trong báo cáo “Trí tuệ nhân tạo và nền kinh tế tri thức: Chuyển đổi các nền kinh tế thành viên APO” năm 2025, Tổ chức Năng suất Châu Á (APO) đã chỉ ra AI đang trở thành một trong những động lực quan trọng nhất của nền kinh tế tri thức, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất và thay đổi cách các ngành kinh tế vận hành.

Trong mô hình kinh tế mới này, tri thức không còn đơn thuần là sản phẩm của giáo dục hay nghiên cứu khoa học, mà trở thành một loại “tài sản kinh tế” có thể được khai thác và thương mại hóa. Những nền tảng công nghệ, dữ liệu lớn, thuật toán và hệ thống phần mềm đang trở thành các nguồn lực tạo ra giá trị lớn tương đương, thậm chí vượt xa tài nguyên vật chất. Một ví dụ điển hình là sự thay đổi trong cấu trúc doanh nghiệp toàn cầu. Trong bảng xếp hạng các công ty có giá trị thị trường lớn nhất thế giới, phần lớn đều là các tập đoàn công nghệ hoặc các doanh nghiệp dựa trên dữ liệu và phần mềm. Giá trị của họ không nằm chủ yếu ở nhà máy hay máy móc, mà ở tài sản trí tuệ, nền tảng công nghệ và khả năng đổi mới. Chính vì vậy, nhiều quốc gia đã bắt đầu coi tri thức và công nghệ là nguồn lực chiến lược của phát triển. Đầu tư vào nghiên cứu, giáo dục, hạ tầng dữ liệu và AI ngày càng trở thành ưu tiên trong các chính sách kinh tế quốc gia.

Nếu Internet là nền tảng của nền kinh tế số, thì AI đang được xem là công nghệ cốt lõi của nền kinh tế tri thức trong giai đoạn mới. AI không chỉ giúp tự động hóa các công việc lặp lại mà còn có khả năng phân tích dữ liệu, hỗ trợ ra quyết định và tạo ra tri thức mới từ những nguồn thông tin khổng lồ.

APO chỉ ra AI đang thúc đẩy quá trình đổi mới trong nhiều lĩnh vực khác nhau, từ sản xuất, tài chính đến y tế và giáo dục. Các doanh nghiệp ứng dụng AI có thể tối ưu hóa quy trình sản xuất, giảm chi phí vận hành và phát triển những sản phẩm phù hợp hơn với nhu cầu của thị trường. Trong lĩnh vực công nghiệp, AI giúp doanh nghiệp phân tích dữ liệu sản xuất theo thời gian thực, dự báo nhu cầu thị trường và quản lý chuỗi cung ứng hiệu quả hơn. Trong lĩnh vực dịch vụ, các thuật toán học máy giúp phân tích hành vi người dùng, cá nhân hóa sản phẩm và nâng cao trải nghiệm khách hàng. Không chỉ dừng lại ở doanh nghiệp, AI còn đang làm thay đổi cách các chính phủ hoạch định chính sách. Việc phân tích dữ liệu lớn có thể giúp chính phủ hiểu rõ hơn về các xu hướng kinh tế - xã hội, từ đó đưa ra các quyết định chính sách chính xác và kịp thời hơn. Theo các chuyên gia, AI đang tạo ra một vòng xoáy đổi mới: càng có nhiều dữ liệu, thuật toán càng thông minh; càng có công nghệ mạnh, việc tạo ra tri thức mới càng nhanh. Chính quá trình này đang làm tăng tốc nền kinh tế tri thức trên phạm vi toàn cầu.

Vượt qua khoảng cách công nghệ bằng “tam giác tri thức”

Tuy nhiên, sự phát triển của nền kinh tế tri thức cũng làm lộ rõ những khoảng cách lớn giữa các quốc gia. Các nước có hệ sinh thái công nghệ mạnh, nguồn nhân lực chất lượng cao và hạ tầng dữ liệu tốt đang nhanh chóng tận dụng lợi thế của AI. Trong khi đó, nhiều nền kinh tế đang phát triển vẫn gặp khó khăn trong việc xây dựng nền tảng cho chuyển đổi số.

Theo APO, khoảng cách về năng lực công nghệ, hạ tầng số và nguồn nhân lực có thể khiến một số quốc gia bị tụt lại phía sau trong nền kinh tế tri thức. Một trong những thách thức lớn nhất là thiếu hụt nguồn nhân lực có kỹ năng về AI và công nghệ số. Khi các doanh nghiệp ngày càng phụ thuộc vào dữ liệu và thuật toán, nhu cầu về các chuyên gia công nghệ, nhà khoa học dữ liệu và kỹ sư AI đang tăng nhanh trên toàn thế giới.

Bên cạnh đó, việc chuyển đổi sang nền kinh tế tri thức cũng làm thay đổi cấu trúc thị trường lao động. Nhiều công việc mang tính lặp lại hoặc dựa vào kỹ năng thấp có nguy cơ bị tự động hóa. Điều này đặt ra yêu cầu mới đối với hệ thống giáo dục và đào tạo nghề, nhằm giúp người lao động thích ứng với môi trường làm việc mới. Các chuyên gia cho rằng, trong nền kinh tế tri thức, khả năng học tập suốt đời sẽ trở thành một kỹ năng quan trọng. Khi công nghệ thay đổi nhanh chóng, việc cập nhật kiến thức và kỹ năng mới sẽ là yếu tố quyết định khả năng cạnh tranh của người lao động.

Một đặc điểm quan trọng của nền kinh tế tri thức là vai trò của các hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Theo nhiều nghiên cứu quốc tế, sự hợp tác giữa doanh nghiệp, trường đại học và chính phủ là yếu tố quan trọng giúp thúc đẩy đổi mới và chuyển giao công nghệ. Theo đó, các quốc gia có hệ sinh thái đổi mới mạnh thường có tốc độ phát triển công nghệ nhanh hơn và khả năng thương mại hóa tri thức hiệu quả hơn. Trong các hệ sinh thái này, trường đại học đóng vai trò trung tâm trong việc nghiên cứu và phát triển tri thức mới. Doanh nghiệp đóng vai trò chuyển đổi các kết quả nghiên cứu thành sản phẩm và dịch vụ trên thị trường. Trong khi đó, chính phủ tạo ra môi trường chính sách thuận lợi cho đổi mới sáng tạo. Sự hợp tác giữa ba khu vực này thường được gọi là mô hình “tam giác tri thức” - một cấu trúc ngày càng phổ biến trong các nền kinh tế tiên tiến.

Ngoài ra, các mạng lưới hợp tác quốc tế cũng đang trở thành yếu tố quan trọng trong nền kinh tế tri thức. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, tri thức không còn bị giới hạn trong phạm vi một quốc gia. Các dự án nghiên cứu, chương trình đổi mới sáng tạo và mạng lưới dữ liệu thường được thực hiện với sự tham gia của nhiều quốc gia khác nhau.

Cùng với những cơ hội lớn, nền kinh tế tri thức cũng đặt ra nhiều thách thức về quản trị công nghệ. Việc sử dụng AI và dữ liệu quy mô lớn có thể làm phát sinh các vấn đề như quyền riêng tư, thiên lệch thuật toán hoặc nguy cơ mất việc làm do tự động hóa. Việc xây dựng các khung quản trị minh bạch và có trách nhiệm là điều kiện quan trọng để AI phát triển bền vững. Các chính phủ cần bảo đảm rằng việc triển khai công nghệ phải tuân thủ các nguyên tắc về minh bạch, trách nhiệm giải trình, công bằng và bảo vệ quyền lợi của người dân.

Một vấn đề khác là tác động môi trường của công nghệ. Các hệ thống AI lớn tiêu thụ lượng năng lượng đáng kể cho việc xử lý dữ liệu và huấn luyện mô hình. Do đó, việc phát triển các công nghệ AI tiết kiệm năng lượng và thân thiện với môi trường đang trở thành một chủ đề được nhiều quốc gia quan tâm. Ngoài ra, việc bảo đảm rằng lợi ích của nền kinh tế tri thức được phân bổ công bằng cũng là một thách thức lớn. Nếu không có các chính sách phù hợp, khoảng cách giữa các nhóm lao động và giữa các quốc gia có thể gia tăng.

Diệu Bảo