Nền tảng để xây dựng xã hội học tập

Chỉ thị 04 nhấn mạnh vai trò của văn hóa đọc trong phát triển xã hội. Ảnh: Đinh Hà.

Ra đời trong bối cảnh công nghệ định hình lại chuỗi sáng tạo, Chỉ thị 04-CT/TW đã tạo nên một luồng sinh khí mới cho giới xuất bản và thư viện. Văn bản này chính thức định danh xuất bản là một "ngành kinh tế - công nghệ phát triển", nơi văn hóa đọc không còn là phong trào bề nổi mà trở thành hạt nhân cốt lõi để kiến tạo các giá trị tri thức cho xã hội.

"Cú hích" đưa người đọc vào vị trí trung tâm

Sự ra đời của Chỉ thị 04-CT/TW vào năm 2026 được giới chuyên môn đánh giá là một dấu mốc lịch sử, tương tự sự xuất hiện của Chỉ thị 42 cách đây hơn 20 năm, mở ra định hướng phát triển mới cho ngành xuất bản trong kỷ nguyên số.

Ông Lê Hoàng phấn khởi khi nhận thấy cụm từ “văn hóa đọc” xuất hiện xuyên suốt 6 lần trong văn bản, từ quan điểm chỉ đạo đến các giải pháp thực hiện. Ông nhấn mạnh Chỉ thị đã đề cao vai trò thiết yếu của sách và tháo gỡ được những "điểm nghẽn" kinh niên, tạo điều kiện cho hoạt động xuất bản bứt phá mạnh mẽ.

Nói về tầm vóc của Chỉ thị này đối với sự phát triển của ngành, ông Lê Hoàng chia sẻ: “Tôi xem Chỉ thị 04 này như là 'Khoán 10' trong nông nghiệp của lịch sử phát triển đất nước chúng ta. Với Chỉ thị 04, việc tháo gỡ những điểm nghẽn sẽ tạo ra sự phát triển mạnh mẽ của hoạt động xuất bản, phát hành và đặc biệt là nâng tầm văn hóa đọc lên một vị thế mới”.

Ông Lê Hoàng - Giám đốc Công ty TNHH Đường sách TP.HCM tại lễ kỷ niệm 10 năm hoạt động Đường sách TP.HCM. Ảnh: Duy Hiệu.

Đồng quan điểm, bà Vũ Dương Thúy Ngà cho rằng để Chỉ thị đi vào đời sống, cần có sự đầu tư đúng mức và thay đổi nhận thức từ các cấp lãnh đạo đến người dân.

Bà đặc biệt nhấn mạnh hình thành thói quen đọc sách ngay từ ghế nhà trường thông qua các thiết chế thư viện hiện đại và phương pháp giáo dục mới. Theo bà, thư viện không chỉ là nơi lưu trữ mà phải là "trái tim" của nhà trường, nơi truyền cảm hứng và đào tạo kỹ năng đọc cho thế hệ trẻ để hướng tới một xã hội học tập suốt đời.

Bà Vũ Dương Thúy Ngà đề xuất: "Cần triển khai tiết đọc sách thành môn tự chọn trong hệ thống trường từ tiểu học đến trung học cơ sở để hình thành thói quen đọc sách, phát triển tư duy và xây dựng xã hội học tập. Để các tiết đọc này đạt được hiệu quả, cần xây dựng một chương trình cụ thể cho từng cấp lớp với sự phối hợp chặt chẽ giữa nhân viên thư viện và giáo viên".

Theo bà, yêu cầu chung đối với việc đọc hiệu quả là đọc - học - hiểu - hành nhưng việc hướng dẫn, đào tạo phương pháp, kỹ năng đọc phải căn cứ vào độ tuổi, cấp, lớp, trình độ đào tạo để có hướng dẫn phù hợp với từng đối tượng.

Trong bối cảnh đẩy mạnh chuyển đổi số, phương pháp, kỹ năng đọc phải gắn liền với năng lực thông tin, năng lực số. Cùng những hướng dẫn chung về phương pháp, kỹ năng đọc, cần có hướng dẫn về cách sử dụng thư viện, khai thác, tiếp cận các nguồn thông tin, học liệu, cách ghi chép, tập hợp dữ liệu, sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI), cách lập trích dẫn…

"Thư viện không chỉ là nơi cung cấp thông tin, sách báo, tài liệu theo yêu cầu mà còn là nơi trao cho các em chiếc chìa khóa để mở các cánh cửa tri thức, hình thành năng lực tự đọc, tự học và học tập suốt đời", nguyên Vụ trưởng Vụ Thư viện khuyến nghị.

Kiến tạo hệ sinh thái số và thiết chế thư viện hiện đại

Để hiện thực hóa mục tiêu đưa xuất bản trở thành ngành kinh tế - công nghệ phát triển, Chỉ thị 04 đặc biệt chú trọng đến việc xây dựng hệ thống thư viện số và trung tâm phát hành hiện đại gắn với chuyển đổi số.

Bà Vũ Dương Thúy Ngà chỉ ra hiện nay các "hệ sinh thái số" như Google Play Books hay Kindle tuy ưu việt nhưng vẫn chưa đáp ứng đủ nhu cầu mượn sách cộng đồng tại Việt Nam. Do đó, ngành thư viện cần chủ động xây dựng các nền tảng số thân thiện, thực hiện liên thông giữa thư viện công cộng và thư viện trường học để tối ưu hóa nguồn học liệu. Việc đầu tư này không chỉ dừng lại ở hạ tầng mà còn nằm ở năng lực của đội ngũ cán bộ để vận hành các thư viện hiện đại, đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên nội dung số.

“Giữa ngành Văn hóa và ngành Giáo dục cần tiếp tục ký kết Chương trình phối hợp công tác trong phát triển văn hóa đọc và đẩy mạnh hoạt động học tập suốt đời trong giai đoạn 2026-2030. Cần mở rộng nội dung xuất bản các tài liệu gắn với hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình, chuẩn mực con người Việt Nam và xây dựng thư viện số thân thiện với mọi lứa tuổi để phục vụ nhu cầu đọc, học, giải trí. Đồng thời, các bên phải tăng cường phối hợp trong công tác đào tạo người dùng tin để nâng cao năng lực thông tin và năng lực số cho người đọc”, bà nhận định.

TS Vũ Dương Thúy Ngà chia sẻ tại một sự kiện về văn hóa đọc. Ảnh: Đức Huy.

Tại Đường sách TP.HCM, ông Lê Hoàng cũng đang tích cực triển khai các giải pháp công nghệ và hoạt động tương tác để giữ chân độc giả. Ông cho rằng việc làm mới mình sau 10 năm hoạt động là tất yếu, từ việc thay đổi nghiệp vụ trưng bày sách theo chủ đề đến việc ứng dụng mã QR cho từng đầu sách để tăng trải nghiệm người dùng.

Bên cạnh đó, các hoạt động "Ngày hội vui học cùng sách" với sự tham gia của hàng nghìn học sinh đã chứng minh tính hiệu quả của việc đưa văn hóa đọc về cơ sở, giúp trẻ em tiếp cận sách một cách tự nhiên và hào hứng nhất. Đây chính là những bước đi cụ thể để hiện thực hóa tinh thần "lấy người đọc làm mục tiêu" mà Chỉ thị 04 đã đề ra.

Giám đốc Công ty Đường sách TP.HCM khuyến nghị: “Phải áp dụng công nghệ, ví dụ như tạo mã QR cho mỗi đầu sách để độc giả có thể đọc tóm tắt nội dung hay trải nghiệm những điều họ cần ngay tại chỗ. Chúng ta cũng có thể làm danh mục ảo giúp người đọc tiếp cận sâu hơn với nhiều đầu sách mà không gây ảnh hưởng đến chất lượng sách thật khi trưng bày. Tất cả những ứng dụng này nhằm tạo ra sự thu hút nhiều hơn và để phục vụ cho nhu cầu đa dạng của người đọc tốt hơn”.

Hai chuyên gia đều nhấn mạnh Chỉ thị 04 là bước ngoặt chiến lược khi đặt người đọc vào vị trí trung tâm đồng thời, khẳng định việc hình thành thói quen đọc từ nhà trường thông qua các tiết đọc sách và thiết chế thư viện hiện đại là yếu tố then chốt. Đây không chỉ là giải pháp phát triển văn hóa đọc bền vững mà còn là nền tảng vững chắc để xây dựng một xã hội học tập suốt đời trong kỷ nguyên số.