Nét văn hóa việc cưới, việc tang trong đời sống hiện đại (Bài 1)

Bài 1: Giữ nét đẹp, đổi thay từ đời sống

Tổ chức đám cưới, đám tang là việc riêng của mỗi gia đình, nhưng là dịp cộng đồng cùng chia sẻ niềm vui, nỗi buồn và gìn giữ những phong tục đã được trao truyền qua nhiều thế hệ. Trong đời sống của cộng đồng các dân tộc Cao Bằng, nhiều nghi lễ vẫn giữ nguyên giá trị về tình thân, đạo lý, sự gắn kết cộng đồng; song cùng với nhịp sống mới, cách tổ chức cũng đang từng bước thay đổi. Giữ gìn những nét đẹp truyền thống, giảm những thủ tục rườm rà, tốn kém, không còn phù hợp đang trở thành một quá trình cần sự đồng thuận của mỗi gia đình và cộng đồng. Từ những đổi thay rất đời thường ấy, nếp sống văn minh đang từng bước được hình thành.

Khi riêng tư của mỗi gia đình tạo nên nét văn hóa cộng đồng

Mỗi dân tộc có những phong tục, tập quán riêng. Với người Sán Chỉ, những nét văn hóa ấy thể hiện rõ trong các nghi lễ cưới, tang, nơi không chỉ lưu giữ quan niệm về gia đình, đạo lý, tình thân mà còn gắn kết các thành viên trong cộng đồng.

Theo phong tục truyền thống, người Sán Chỉ có 2 hình thức tang lễ là “làm ma tươi” và “làm ma khô”, trong đó “ma tươi” được thực hiện phổ biến hơn. Nghi lễ có sự tham gia, điều hành của thầy cúng với nhiều quy định, nghi thức riêng. Trong thời gian chịu tang, con trai có những quy định về thời gian không cắt tóc; trước khi đưa người mất ra đồng, con cháu trong gia đình thực hiện những tục lệ kiêng kị nhất định. Những nghi thức ấy phản ánh quan niệm về đạo hiếu, sự kính trọng đối với người đã khuất và mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình.

Trong đám cưới, bản sắc dân tộc Sán Chỉ hiện diện qua hệ thống nghi lễ khá phong phú. Trước đây, nhà trai thường phải trải qua 3 lần ăn hỏi, chuẩn bị lễ vật theo yêu cầu của nhà gái, trong đó có thịt lợn và bạc trắng, về sau được quy đổi thành tiền. Lễ cưới tại nhà trai và nhà gái có nhiều nghi thức do quan lang chủ trì. Cô dâu che mặt, đi chân đất khi rời nhà; trên đường qua cầu, qua suối có tục bỏ lại đồng xu hoặc vài hạt gạo. Ngày nay, nhiều chi tiết đã được giản lược nhưng những nét chính trong trang phục, nghi lễ và cách thức tổ chức vẫn được cộng đồng gìn giữ.

Cùng với sự thay đổi của đời sống kinh tế - xã hội, cách thực hành phong tục của người Sán Chỉ  đang có những điều chỉnh phù hợp hơn. Tại xóm Nà Pầng, xã Bảo Lâm, những quy định trong việc cưới, việc tang được cộng đồng thống nhất thực hiện theo hương ước. Theo anh Chang Văn Lợi, Trưởng xóm Nà Pầng, tang lễ hiện nay thường được tổ chức trong 2 - 3 ngày; những gia đình có điều kiện có thể xây mộ ngay, vừa thuận tiện cho gia đình vừa bảo đảm vệ sinh môi trường. Nhưng sự thay đổi không đồng nghĩa với việc những giá trị cộng đồng bị mất đi. Trong đám cưới, các giá trị truyền thống từ trang phục đến nghi lễ được duy trì, song việc tổ chức được tiết giảm, không kéo dài, chú trọng bảo đảm an ninh, trật tự.

Từ câu chuyện ở Nà Pầng có thể thấy, nếp sống văn minh không nhất thiết bắt đầu bằng việc xóa bỏ phong tục, mà trước hết là biết nhận diện những giá trị cần gìn giữ và những cách thức cần thay đổi. Giữ lại cái hồn của văn hóa, đồng thời giản lược những nghi thức không còn phù hợp cũng là cách để truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng. Một đám cưới, một đám tang trước hết vẫn là việc riêng của mỗi gia đình. Nhưng cách cộng đồng cùng tham gia, sẻ chia và thực hành những phong tục ấy lại tạo nên một không gian văn hóa chung, nơi bản sắc dân tộc được trao truyền, được điều chỉnh để thích ứng với nhịp sống mới.

Đám cưới người Sán Chỉ tại xã Bảo Lâm.

Giữ cái đẹp, bỏ điều không còn phù hợp

Trong đời sống văn hóa của đồng bào các dân tộc, mỗi phong tục đều có nguồn gốc, ý nghĩa và giá trị riêng. Thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang không phải là làm cho các nghi lễ truyền thống trở nên giống nhau, càng không phải xóa bỏ bản sắc. Điều quan trọng là nhận diện những giá trị tốt đẹp cần gìn giữ, đồng thời từng bước thay đổi những tập tục không còn phù hợp với điều kiện sống hôm nay.

Với người Tày, dân tộc chiếm tỷ lệ dân số lớn nhất tỉnh, văn hóa cưới, tang chứa đựng nhiều giá trị về tình thân, đạo lý và sự gắn kết cộng đồng. Một đám cưới truyền thống có thể có nhiều nghi lễ, từ việc mời cưới, chuẩn bị lễ vật, báo cáo tổ tiên đến các nghi thức đón dâu. Hai bên gia đình cũng thường tổ chức cỗ bàn để họ hàng, làng xóm cùng chung vui. Trong đó, sự giúp đỡ của cộng đồng là nét đẹp thể hiện tình làng nghĩa xóm, giúp gia đình giảm bớt gánh nặng khi có việc lớn.

Nhưng cũng chính từ những phong tục ấy, yêu cầu thay đổi cách tổ chức đặt ra ngày càng rõ hơn. Những lễ vật, cỗ bàn quá lớn; việc tổ chức kéo dài; tâm lý phải đáp lễ, phải “đủ lễ” để không kém người khác nếu không được điều chỉnh sẽ dễ trở thành áp lực đối với mỗi gia đình. Giữ phong tục không có nghĩa là giữ nguyên tất cả các cách thức đã từng tồn tại, mà là để những giá trị nhân văn của phong tục tiếp tục sống trong một hình thức phù hợp hơn với đời sống hiện đại.

Ông Sinh Văn Phong, xã Khánh Xuân vừa tổ chức đám cưới cho con gái chia sẻ: Gia đình vẫn thực hiện những nghi lễ quan trọng theo truyền thống, từ trang phục, lễ dâng báo cáo tổ tiên, các quy định trong rước dâu đến quà của con rể dành tặng gia đình bên vợ. Nhưng cách tổ chức được điều chỉnh theo quy định và điều kiện thực tế. Cỗ bàn được tính toán hợp lý, vừa bảo đảm không khí vui tươi của ngày cưới vừa tránh phô trương, lãng phí.

Từ một đám cưới cụ thể có thể thấy, sự thay đổi trong nếp sống không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc loại bỏ những gì đã có. Nhiều gia đình đang lựa chọn cách làm "mềm mại" hơn: vẫn giữ trang phục truyền thống, vẫn báo cáo tổ tiên, vẫn thực hiện những nghi lễ quan trọng, nhưng giảm bớt những phần rườm rà, tốn kém và không còn phù hợp.

Trong đám tang cũng vậy, quan niệm về đạo hiếu, sự kính trọng người đã khuất và trách nhiệm của con cháu vẫn là những giá trị được cộng đồng coi trọng. Song, cách tổ chức tang lễ đang từng bước được điều chỉnh theo hướng trang nghiêm, tiết kiệm, bảo đảm vệ sinh môi trường và phù hợp với điều kiện của gia đình, cộng đồng.

Đó cũng là cách để phân biệt giữa giá trị văn hóa cần được bảo tồn với tập quán cần được điều chỉnh. Một phong tục chỉ thực sự có sức sống khi có thể thích ứng với đời sống mà không đánh mất ý nghĩa cốt lõi. Khi cộng đồng cùng thống nhất cách thực hành, những thay đổi ấy trở thành quá trình tự điều chỉnh của chính văn hóa trong đời sống. Nếp sống văn minh hài hòa với truyền thống là cách để truyền thống được tiếp nối nhẹ nhàng hơn, bền vững hơn; để một đám cưới vẫn là ngày vui của gia đình, một đám tang vẫn trọn đạo hiếu, nhưng không trở thành gánh nặng về kinh tế, thời gian hay những nghĩa vụ xã hội đối với người dân.

Cô dâu Tày tại xã Khánh Xuân thực hiện nghi lễ tại bàn thờ gia tiên.

Từ chủ trương đến một chuẩn mực chung

Thay đổi một tập quán đã hình thành qua nhiều thế hệ không thể chỉ bằng vài lần tuyên truyền. Người dân cần được giải thích, được tham gia bàn bạc và quan trọng hơn là thấy được lợi ích của sự thay đổi đối với chính gia đình, cộng đồng mình. Từ yêu cầu đó, việc thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang cần được đặt trong một quá trình lâu dài, trong đó quy định của Nhà nước phải được cụ thể hóa thành những cách làm phù hợp với từng cộng đồng.

Quyết định số 05/2026/QĐ-UBND của UBND tỉnh ngày 8/3/2026 tiếp tục đặt ra khuôn khổ thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang trên địa bàn tỉnh theo hướng phù hợp với truyền thống văn hóa và điều kiện thực tế;  hạn chế phô trương, lãng phí, những tập tục không còn phù hợp. Tinh thần cốt lõi không phải là xóa bỏ sự khác biệt văn hóa giữa các dân tộc mà là tạo một chuẩn mực chung để những giá trị tốt đẹp được gìn giữ trong đời sống mới.

Một đám cưới vẫn có thể mang đầy đủ sắc màu văn hóa của từng dân tộc, một đám tang vẫn có thể trọn đạo hiếu và nghĩa tình. Nhưng sự trang trọng không nhất thiết đồng nghĩa với kéo dài, cỗ bàn nhiều hay những khoản chi tiêu vượt quá khả năng của gia đình. Khi những giá trị cốt lõi được giữ lại, còn những phần rườm rà, tốn kém từng bước được tiết giảm, nếp sống văn minh sẽ không còn là một khái niệm mang tính quy định mà trở thành cách ứng xử tự nhiên trong cộng đồng. Để điều đó trở thành hiện thực, vai trò của chính quyền cơ sở, chi bộ, các tổ chức đoàn thể, người có uy tín và những người đứng đầu cộng đồng rất quan trọng. 

Chủ tịch UBND xã Bảo Lâm Ma Thế Trung cho biết: Một quy định chỉ thực sự trở thành nếp sống khi người dân không còn cảm thấy đó là yêu cầu từ bên ngoài, mà là cách ứng xử phù hợp với cuộc sống của chính mình. Xã triển khai rà soát, sửa đổi, bổ sung và xây dựng hương ước, quy ước của cộng đồng dân cư sau khi sáp nhập xóm; xây dựng hệ thống văn bản mẫu để các xóm thực hiện. Trưởng các xóm phát huy vai trò gần dân, sát dân, lấy ý kiến cộng đồng để những quy định được xây dựng phù hợp với thực tế và nhận được sự đồng thuận của người dân.

Từ hương ước của một xóm đến quy định chung của tỉnh là một quá trình vận động xã hội. Bởi mỗi cộng đồng có lịch sử, phong tục và cách ứng xử riêng; cùng một quy định khi đi vào từng địa bàn có thể gặp những cách hiểu, cách thực hiện khác nhau. Làm thế nào để quy định ấy thực sự trở thành thói quen, thành sự tự giác của mỗi gia đình và cộng đồng, đó là quá trình vừa giữ gìn vừa điều chỉnh, thuyết phục để cái mới có thể đứng cạnh cái cũ mà không làm mất đi những giá trị vốn đã làm nên bản sắc.

Ranh giới giữa gìn giữ truyền thống và thay đổi những điều không còn phù hợp đôi khi rất mỏng manh nhưng chưa thể vượt qua. Đó cũng là những khoảng cách, những vướng mắc đang đặt ra từ cơ sở - nơi một quy định muốn đi vào cuộc sống không chỉ cần đúng, mà còn phải phù hợp, được cộng đồng chấp nhận và từng bước trở thành sự tự giác của mỗi người.