Nga tiếp tục gây sức ép với Ukraine bằng vũ khí giá rẻ

Hình ảnh các thiết bị bay không người lái (UAV) Geran của Nga. Ảnh: Lenta

Trong năm thứ năm của xung đột, các thiết bị bay không người lái (UAV) dòng Shahed có nguồn gốc Iran, được Nga sản xuất với tên gọi Geran, vẫn là một trong những mối đe dọa dai dẳng đối với Ukraine.

Theo The EurAsian Times, Shahed-136 và Shahed-131 lần đầu được Nga sử dụng quy mô lớn để tập kích Ukraine từ tháng 9/2022. Với giá khoảng 20.000-50.000 USD mỗi chiếc, thiết kế đơn giản và khả năng triển khai theo đàn, loại UAV này thường được ví như “tên lửa hành trình của người nghèo”. Trong khi đó, Ukraine nhiều khi phải sử dụng tên lửa đánh chặn trị giá hàng triệu USD để đối phó một UAV giá rẻ. Sự chênh lệch về chi phí này tạo ra bài toán khó đối với các hệ thống phòng không truyền thống.

Từ Shahed thành Geran

Ban đầu dựa trên thiết kế UAV Shahed-136 của Iran, Geran đã được Nga cải tiến mạnh trong khoảng bốn năm qua. Moskva từng bước thay linh kiện Iran bằng sản phẩm trong nước và Trung Quốc, đồng thời nâng cấp hệ thống dẫn đường, liên lạc, đầu đạn, động cơ và khả năng chống tác chiến điện tử.

Theo báo cáo của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), kể từ khi tiếp nhận thiết kế Shahed vào tháng 9/2022, Nga coi UAV Geran là một nền tảng liên tục phát triển. Những thay đổi được thử nghiệm trực tiếp trên chiến trường, giải pháp hiệu quả được nhanh chóng chuẩn hóa và đưa vào sản xuất.

Nga bắt đầu sản xuất Geran tại Đặc khu kinh tế Alabuga sau thỏa thuận trị giá 1,75 tỷ USD với Iran. Năm 2023, nước này tiếp tục sản xuất tại Nhà máy Cơ điện Izhevsk Kupol, cho ra đời biến thể K, còn gọi là Garpiya, với mức độ nội địa hóa cao hơn.

Các bộ phận quan trọng dần được thay thế. Động cơ Iran được đổi sang các phiên bản sao chép thiết kế Limbach do Trung Quốc sản xuất, bộ thu tín hiệu vệ tinh Nasir được thay bằng Kometa-M4 của Nga, trong khi bộ điều khiển bay cũng được nội địa hóa. Đầu đạn xuyên phá ban đầu được thay bằng loại phá mảnh chứa các viên bi tungsten nhằm tăng sát thương.

Cuộc đua chống tác chiến điện tử

Tác chiến điện tử Ukraine buộc Nga liên tục nâng cấp hệ thống định vị của UAV Geran. Moskva tăng cường sử dụng ăng-ten CRPA, cho phép UAV loại bỏ tín hiệu gây nhiễu từ nhiều hướng.

Thiết kế ăng-ten liên tục thay đổi từ bố trí song song sang hình tròn, hai vòng rồi dạng lưới. Theo CSIS, tốc độ cải tiến này gần như bám sát những thay đổi trong năng lực gây nhiễu của Ukraine.

UAV Geran cũng không còn đơn thuần là vũ khí “bắn rồi quên”. Cuối năm 2023, các mẫu thử nghiệm bắt đầu được trang bị modem 4G và camera để truyền dữ liệu trong chuyến bay. Đến năm 2025, các module liên lạc được tiêu chuẩn hóa và tích hợp vào thân UAV.

Mùa hè năm 2025, Nga tiếp tục đưa radio mạng lưới mesh của Trung Quốc vào Geran, cho phép điều khiển UAV theo thời gian thực, nhận hình ảnh trực tiếp và thay đổi hướng bay giữa nhiệm vụ. Một số UAV còn được trang bị camera hồng ngoại, máy đo khoảng cách laser và tên lửa không đối không để tự vệ trước phương tiện đánh chặn.

UAV Geran ngày càng đa nhiệm

Không chỉ nâng cấp điện tử, Nga còn mở rộng tải trọng của UAV Geran. Các biến thể mới có thể mang đầu đạn phá mảnh, lõm, nhiệt áp hoặc kết hợp, với trọng lượng lên tới gần 90 kg.

Từ năm 2025, Nga thử nghiệm gắn thêm vũ khí phụ như mìn chống tăng PTM-3 và tên lửa R-60 để tấn công mục tiêu trên đường bay hoặc đối phó trực thăng đánh chặn. Một số UAV còn mang tên lửa mồi nhằm gây khó khăn cho việc xác định mối đe dọa.

Tháng 3/2026, một Geran được phát hiện mang theo hai UAV FPV để thả giữa chuyến bay, cho thấy nền tảng này tiếp tục được sử dụng cho những nhiệm vụ mới.

Khi Ukraine nâng cao năng lực phòng không, Nga tìm cách tăng tốc Geran. Geran-3 được trang bị động cơ phản lực Trung Quốc, có thể đạt khoảng 480 km/giờ, gần gấp đôi phiên bản động cơ piston.

Tuy nhiên, khung thân cũ không đủ chắc chắn để chịu lực ở tốc độ cao, buộc Nga phải thiết kế lại UAV và thay đổi dây chuyền sản xuất. Geran-4 và Geran-5 ra đời từ quá trình này.

Sự tiến hóa của UAV Geran cho thấy cuộc đối đầu giữa UAV và phòng không tại Ukraine đang diễn ra theo một vòng lặp liên tục: mỗi biện pháp phòng thủ mới lại thúc đẩy Nga điều chỉnh thiết kế, phần mềm, liên lạc, tải trọng hoặc động cơ, biến một UAV giá rẻ ban đầu thành nền tảng tấn công ngày càng phức tạp.