Nga – Ukraine trở lại bàn đàm phán: Cánh cửa hòa bình đã thực sự mở?

Tín hiệu ngoại giao mới giữa lúc chiến sự chưa hạ nhiệt

Sau nhiều tháng nỗ lực ngoại giao chưa tạo được đột phá, triển vọng nối lại đàm phán Nga – Ukraine với sự trung gian của Mỹ đang xuất hiện trở lại. Ngày 21/10, Điện Kremlin cho biết Tổng thống Nga Vladimir Putin đã đồng ý về nguyên tắc nối lại đàm phán ba bên với Ukraine và Mỹ vào giữa tháng 11. Tuy nhiên, thời điểm và nội dung cụ thể của vòng đàm phán mới vẫn chưa được xác nhận đầy đủ.

Từ phía Kyiv, Tổng thống Volodymyr Zelenskyy cũng bày tỏ ủng hộ đàm phán ba bên, đồng thời nhấn mạnh Ukraine sẵn sàng tìm kiếm giải pháp ngoại giao. Trong cuộc trả lời phỏng vấn Fox News ngày 21/10, ông cho rằng cần đóng băng giao tranh và chuyển sang đàm phán, nhưng một thỏa thuận phải đi kèm các bảo đảm an ninh đủ mạnh từ Mỹ và các đồng minh châu Âu. Ông cũng khẳng định Ukraine phải trực tiếp tham gia mọi quyết định liên quan đến tương lai của mình.

Dẫu vậy, khoảng cách giữa tuyên bố ngoại giao và thực tế trên chiến trường vẫn rất lớn. Ngày 22/10, Nga tiếp tục tiến hành các đợt tấn công bằng tên lửa nhằm vào Kyiv và những cơ sở hạ tầng tại Ukraine. Phía Nga cũng tuyên bố đã đánh chặn số lượng lớn thiết bị bay không người lái của Ukraine. Những diễn biến này cho thấy cả hai bên vẫn duy trì sức ép quân sự trong lúc các kênh đối thoại được khơi thông.

Ba bên, ba phép tính chiến lược và những nút thắt của hòa bình

Đối với Moskva, việc đồng ý về nguyên tắc nối lại đàm phán không đồng nghĩa với việc Nga đã thay đổi đáng kể các điều kiện để chấm dứt xung đột. Sau cuộc gặp với đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff ngày 21/10, trợ lý Điện Kremlin Yuri Ushakov cho biết vòng đàm phán dự kiến tập trung vào việc xây dựng một hệ thống an ninh cho Nga và Ukraine sau xung đột. Tuy nhiên, ông cũng nhận định những đề xuất mới từ Kyiv và các nước châu Âu chưa đem lại nhiều giá trị thực tiễn cho việc giải quyết cuộc khủng hoảng.

Lập trường này phản ánh cách Moskva nhìn nhận cuộc đàm phán: không chỉ là tìm cách ngừng giao tranh, mà còn muốn giải quyết “các nguyên nhân gốc rễ” của cuộc xung đột. Trong diễn ngôn chiến lược của Moscow, khái niệm này chủ yếu liên quan đến vấn đề mở rộng NATO, vị thế địa chính trị của Ukraine và cấu trúc an ninh châu Âu sau Chiến tranh Lạnh.

Moskva cũng đặt vấn đề an ninh của Nga vào trung tâm tiến trình thương lượng. Ngày 16/10, Tổng thống Vladimir Putin tuyên bố Nga đang xây dựng một vùng an ninh bên trong lãnh thổ Ukraine dọc biên giới và khẳng định mục tiêu này không phải là nội dung có thể thương lượng. Theo Reuters, tuyên bố đó cho thấy yêu cầu an ninh của Nga không chỉ liên quan đến đường biên giới được kiểm soát, mà còn có thể bao gồm việc hạn chế những năng lực quân sự mà Moskva coi là mối đe dọa.

Từ góc nhìn của Điện Kremlin, vì thế, một thỏa thuận chỉ chấm dứt tiếng súng nhưng không giải quyết những yêu cầu về lãnh thổ và cấu trúc an ninh có thể chưa đáp ứng mục tiêu mà Nga theo đuổi. Song chính cách tiếp cận này cũng khiến việc tìm kiếm thỏa hiệp trở nên khó khăn: những điều Moskva xem là bảo đảm an ninh cho mình có thể bị Kyiv nhìn nhận là sự thu hẹp chủ quyền và khả năng tự vệ của Ukraine.

Từ phía Ukraine, phát biểu của Tổng thống Volodymyr Zelenskyy ngày 21/10 về việc đóng băng giao tranh theo đường giới tuyến hiện tại được xem là một tín hiệu đáng chú ý. Trả lời phỏng vấn Fox News, tổng thống Volodymyr Zelenskyy nói: “Ngay lúc này, chúng ta phải đóng băng [chiến tuyến], và tôi nghĩ đây là cách thực tế để kết thúc cuộc chiến này. Chúng ta gọi đó là ngừng bắn... đóng băng và dừng lại.” Nhưng khi được hỏi về việc rút khỏi vùng Donbas, ông bác bỏ phương án Ukraine đơn phương từ bỏ vùng lãnh thổ này.

Điều quan trọng là phải phân biệt ba vấn đề thường bị nhập làm một: ngừng bắn tại đường giới tuyến hiện tại, chấp nhận thực tế rằng mỗi bên đang kiểm soát những khu vực khác nhau, và chính thức công nhận chủ quyền của Nga đối với các vùng lãnh thổ chiếm đóng. Một thỏa thuận ngừng bắn có thể tạm thời giữ nguyên hiện trạng quân sự mà không giải quyết quy chế pháp lý của những vùng đất tranh chấp.

Sự linh hoạt về phương thức ngừng bắn cũng không xóa bỏ bất đồng về các điều kiện dài hạn. Trong cuộc trao đổi tại Oslo với ông Witkoff, ông Zelenskyy cho biết các bên đã thảo luận nhiều phương án ngừng bắn, vấn đề lãnh thổ và những hình thức bảo đảm an ninh, trong đó có phương án được so sánh với Điều 5 của Hiệp ước NATO. Ông khẳng định các vấn đề liên quan đến tương lai Ukraine phải được thảo luận với sự tham gia của chính Kyiv.

Đối với Ukraine, bài toán không chỉ là làm thế nào chấm dứt những tổn thất trên chiến trường, mà còn là làm sao ngăn cuộc chiến tái diễn sau khi ngừng bắn. Nếu không có cơ chế bảo đảm đủ tin cậy, một đường giới tuyến được giữ nguyên có thể chỉ trở thành khoảng nghỉ để các bên củng cố lực lượng. Nhưng nếu các điều kiện an ninh mà Kyiv yêu cầu bị xem là không thể chấp nhận đối với Moskva, chính những bảo đảm cần thiết cho một nền hòa bình lâu dài lại có thể trở thành vật cản đối với thỏa thuận trước mắt.

Nếu Nga và Ukraine phải giải quyết những bất đồng trực tiếp về lãnh thổ và an ninh, Mỹ và châu Âu lại đối mặt với một câu hỏi khác: một thỏa thuận như thế nào mới có thể được xem là thành công, và ai sẽ bảo đảm thỏa thuận ấy không đổ vỡ?

Đối với chính quyền Tổng thống Donald Trump, thúc đẩy các cuộc tiếp xúc trực tiếp và đưa các bên trở lại bàn đàm phán là bước cần thiết để tìm lối thoát cho cuộc chiến. Nhưng sức ép nhằm nhanh chóng đạt được kết quả ngoại giao có thể va chạm với yêu cầu về một cơ chế hòa bình đủ bền vững. Một thỏa thuận ngừng bắn đạt được trong thời gian ngắn chưa chắc đã giải quyết được những bất đồng khiến cuộc chiến bùng phát và kéo dài.

Các nước châu Âu, đặc biệt là những quốc gia ở gần Nga và Ukraine, phải tính đến hậu quả an ninh nếu thỏa thuận thất bại. Họ không chỉ quan tâm giao tranh có dừng lại hay không, mà còn lo ngại việc sử dụng vũ lực để thay đổi thực tế lãnh thổ có thể tạo ra tiền lệ nguy hiểm cho an ninh khu vực. Vì vậy, châu Âu có lý do để yêu cầu các cam kết lâu dài và cơ chế giám sát chặt chẽ, thay vì chỉ dựa vào tuyên bố chính trị.

Sau cùng, ba bên đang bước vào tiến trình ngoại giao với những ưu tiên khác nhau: Nga muốn giải quyết các yêu cầu về lãnh thổ và cấu trúc an ninh theo cách Moskva coi là cần thiết; Ukraine muốn chấm dứt giao tranh mà không đánh mất quyền quyết định tương lai và khả năng tự vệ; còn Mỹ phải tìm được một khuôn khổ mà cả hai bên có thể chấp nhận và thực hiện. Những mục tiêu ấy không hoàn toàn loại trừ khả năng thỏa hiệp, nhưng cũng chưa tạo thành điểm gặp nhau rõ ràng.

Nút thắt lớn nhất vì vậy không nằm ở việc các bên có đồng ý gặp nhau hay không, mà ở chỗ họ có thể thống nhất được một trình tự khả thi hay không: ngừng bắn như thế nào, vấn đề lãnh thổ được xử lý ra sao, bảo đảm an ninh có hiệu lực đến đâu và ai chịu trách nhiệm khi cam kết bị phá vỡ. Nếu những câu hỏi này chưa có lời giải, một vòng đàm phán mới có thể mở ra cơ hội đối thoại, nhưng chưa đủ để bảo đảm chiến tranh sẽ đi đến hồi kết.