Ngăn chặn tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống vùng cao: Đẩy mạnh giáo dục pháp luật học đường

Tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống tại nhiều địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số vẫn diễn biến phức tạp, kéo theo hệ lụy suy giảm chất lượng dân số, đói nghèo và phát sinh nhiều vướng mắc trong quản lý nhân khẩu. Trước thực tế này, nhiều địa phương đã thay đổi phương thức tiếp cận, tập trung đưa kiến thức pháp luật vào trường học nhằm nâng cao nhận thức cho thế hệ trẻ, tạo giải pháp phòng ngừa bền vững từ cơ sở.

Tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng và ảnh hưởng lâu dài - Ảnh: Ngân Hà

Tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng và ảnh hưởng lâu dài - Ảnh: Ngân Hà

Hệ lụy kép từ hủ tục và gánh nặng đói nghèo

Tại xã Môn Sơn (tỉnh Nghệ An) - nơi sinh sống đan xen của nhiều dân tộc, trong đó có người Đan Lai tại vùng lõi rừng Pù Mát - điều kiện địa lý biệt lập và giao thông cách trở đã ảnh hưởng lớn đến việc tiếp cận thông tin pháp luật của người dân. Quan niệm lạc hậu cho rằng phụ nữ 18 tuổi chưa lập gia đình là "ế" vẫn tồn tại trong nếp nghĩ của một bộ phận cư dân. Cùng với tâm lý khép kín, tình trạng kết hôn giữa những người có quan hệ họ hàng gần vẫn âm thầm diễn ra.

Việc kết hôn cận huyết thống không chỉ vi phạm Luật Hôn nhân và Gia đình mà còn tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và chất lượng dân số. Trẻ em sinh ra từ các cặp vợ chồng cùng huyết thống có nguy cơ cao mắc các bệnh di truyền, dị tật bẩm sinh và gặp những vấn đề về sức khỏe. Đáng chú ý, khi xảy ra ốm đau, nhiều hộ gia đình không đưa người bệnh đến cơ sở y tế mà tổ chức cúng bái, giết mổ trâu, lợn để mời thầy cúng giải hạn. Dù phần lớn người Đan Lai tại Môn Sơn thuộc diện hộ nghèo, các lễ cưới và nghi thức cúng lễ vẫn được tổ chức kéo dài nhiều ngày, khiến nhiều gia đình rơi vào cảnh nợ nần, tái nghèo.

Tình trạng tương tự cũng được ghi nhận tại tỉnh Điện Biên, địa phương có trên 80% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số. Theo số liệu thống kê giai đoạn 2021-2025, toàn tỉnh phát sinh gần 7.000 trường hợp tảo hôn (chiếm 27,9% tổng số người kết hôn) và 10 trường hợp hôn nhân cận huyết thống (chiếm 0,05%). Tuy tỷ lệ hôn nhân cận huyết không lớn nhưng hậu quả để lại rất nặng nề, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và chất lượng nguồn nhân lực qua nhiều thế hệ.

Hệ quả trực tiếp của tảo hôn là sự gián đoạn học tập, mất cơ hội việc làm và gia tăng rủi ro sức khỏe sinh sản đối với trẻ vị thành niên. Tại xã Mường Phăng (tỉnh Điện Biên), trường hợp em Giàng Thị D phải nghỉ học khi chưa hoàn thành chương trình lớp 8 do mang thai và kết hôn sớm là một điển hình. Việc làm mẹ khi cơ thể chưa phát triển hoàn thiện khiến em đối mặt với nguy cơ tai biến sản khoa cao; trẻ sinh ra cũng có nguy cơ suy dinh dưỡng, đồng thời cơ hội thoát nghèo của gia đình bị thu hẹp.

Tại xã Pu Nhi (tỉnh Điện Biên), vợ chồng Giàng A T kết hôn khi chưa đủ tuổi theo quy định pháp luật. Sau 3 năm chung sống và có con 2 tuổi, cả hai vẫn không có nghề nghiệp ổn định, thiếu kiến thức chăm sóc sức khỏe sinh sản và kỹ năng nuôi dạy con, đời sống kinh tế phụ thuộc hoàn toàn vào sự trợ giúp của gia đình hai bên.

Bên cạnh gánh nặng kinh tế, các cuộc hôn nhân sớm còn tạo ra nhiều bất cập trong công tác quản lý nhà nước và bảo đảm quyền trẻ em. Phân tích nguyên nhân từ thực tiễn địa phương, anh Sùng A Chứ, Bí thư Đoàn xã Pu Nhi cho biết: "Hủ tục tồn tại dai dẳng là do nhận thức và hiểu biết pháp luật của đồng bào vùng sâu còn hạn chế. Người lớn cứ giữ quan niệm muốn con cưới sớm để có thêm lao động trong nhà. Đặc biệt, vì chưa đủ tuổi nên các cặp vợ chồng này lấy nhau không đi đăng ký kết hôn. Việc này khiến chính quyền cơ sở gặp vô vàn khó khăn trong việc nắm bắt tình hình, quản lý nhân khẩu, dẫn đến tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết diễn biến phức tạp trong bóng tối".

Việc không thực hiện thủ tục đăng ký kết hôn khiến trẻ em sinh ra từ các cặp đôi tảo hôn gặp trở ngại trong việc làm giấy khai sinh, từ đó ảnh hưởng đến quyền tiếp cận bảo hiểm y tế, giáo dục và các chính sách an sinh xã hội cơ bản.

Đưa pháp luật vào học đường để phòng ngừa từ gốc

Lồng ghép nội dung pháp luật vào giờ sinh hoạt đạt nhiều kết quả tích cực - Ảnh: Ngân Hà

Lồng ghép nội dung pháp luật vào giờ sinh hoạt đạt nhiều kết quả tích cực - Ảnh: Ngân Hà

Nhận diện nguyên nhân cốt lõi xuất phát từ sự hạn chế về nhận thức pháp luật và tập quán lạc hậu, nhiều địa phương vùng cao đã chuyển trọng tâm từ xử lý vi phạm sang phòng ngừa thông qua giáo dục học đường. Xã Chiềng Sinh (tỉnh Điện Biên) là một trong những địa bàn triển khai quyết liệt giải pháp này.

Chiềng Sinh là xã đặc biệt khó khăn, được thành lập trên cơ sở sáp nhập 4 đơn vị hành chính (gồm các xã Chiềng Sinh, Nà Sáy, Mường Thín và Mường Khong thuộc huyện Tuần Giáo cũ), với tổng diện tích tự nhiên 20.878,36 ha và quy mô dân số 15.268 người, chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số. Trước địa bàn rộng và dân cư phân tán, cấp ủy, chính quyền xã xác định việc tác động trực tiếp đến thế hệ trẻ trong nhà trường sẽ mang lại hiệu quả bền vững hơn so với việc chỉ vận động nhóm đối tượng lớn tuổi.

Theo đó, xã Chiềng Sinh đã ban hành Kế hoạch truyền thông giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong các cơ sở giáo dục, định hướng thực hiện đến năm 2030. Kế hoạch đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% cơ sở giáo dục trên địa bàn tổ chức các hoạt động tuyên truyền phòng, chống hủ tục; 100% cán bộ, giáo viên và học sinh trung học cơ sở được trang bị kiến thức pháp luật về hôn nhân, gia đình và chăm sóc sức khỏe sinh sản.

Trao đổi về cách thức triển khai, ông Hà Cầm Hồng, Bí thư Đảng ủy xã Chiềng Sinh nhấn mạnh: "Chúng tôi xác định trường học là chiến lũy đầu tiên. Hoạt động truyền thông pháp luật không thể khô khan, mà phải phù hợp với tâm lý lứa tuổi".

Thực hiện định hướng này, các nhà trường trên địa bàn xã đã lồng ghép nội dung pháp luật vào giờ sinh hoạt dưới cờ, tổ chức diễn đàn học sinh, sân khấu hóa các tiểu phẩm tình huống, đồng thời duy trì mô hình "Trường học không có tảo hôn" và "Câu lạc bộ học sinh tuyên truyền pháp luật". Song song với phương thức trực tiếp, chính quyền xã đẩy mạnh truyền thông trên môi trường số thông qua việc sản xuất video, infographic, clip ngắn đăng tải trên trang thông tin điện tử, fanpage và phát nội dung tuyên truyền qua hệ thống loa truyền thanh cơ sở.

Thực tế cho thấy, khi được trang bị đầy đủ kiến thức pháp luật ngay từ bậc trung học cơ sở, học sinh vùng cao không chỉ nâng cao ý thức tự bảo vệ bản thân trước nguy cơ bị ép kết hôn sớm, mà còn phát huy vai trò tuyên truyền viên tích cực, góp phần thuyết phục gia đình và người thân thay đổi nhận thức. Đây là tiền đề quan trọng nhằm từng bước xóa bỏ hủ tục tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống, nâng cao chất lượng dân số và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững tại các địa bàn vùng cao.

Nam Sơn

Nguồn Kiểm Toán: https://baokiemtoan.vn/vi/bai-viet/ngan-chan-tao-hon-va-hon-nhan-can-huyet-thong-vung-cao-day-manh-giao-duc-phap-luat-hoc-duong