Ngăn chặn thuốc lá điện tử - bảo vệ cả thế hệ tương lai

Khi sự tò mò tuổi mới lớn trở thành mối nguy

Ở lứa tuổi vị thành niên, khi tâm sinh lý có nhiều thay đổi, nhu cầu được công nhận, mong muốn hòa nhập với bạn bè và tâm lý thích khám phá những điều mới lạ thường trở nên rõ nét.

Thuốc lá điện tử vì thế có thể xuất hiện trong đời sống học đường theo một cách rất khác so với thuốc lá truyền thống. Không còn hình ảnh điếu thuốc dễ nhận diện, sản phẩm được thiết kế thành những thiết bị nhỏ gọn, nhiều màu sắc, hình dáng giống bút, thỏi son, đồ chơi hoặc vật dụng công nghệ. Hương vị trái cây, bạc hà, kẹo ngọt cùng những lời giới thiệu như “ít độc hại”, “không gây nghiện”, “chỉ là hơi nước” càng khiến học sinh dễ nảy sinh tâm lý chủ quan.

Thuốc lá điện tử với nhiều hình dạng, dễ dàng len lỏi vào trường học.

Điều nguy hiểm nằm ở chỗ, nhiều học sinh chưa nhận thức đầy đủ về thứ mình đang đưa vào cơ thể. Các em có thể biết thuốc lá truyền thống gây hại nhưng lại không coi thuốc lá điện tử là một sản phẩm thuốc lá có nguy cơ gây nghiện và tổn thương sức khỏe. Một vài lần thử tưởng như vô hại có thể trở thành thói quen lặp lại, nhất là khi sản phẩm chứa nicotine và người sử dụng còn ở độ tuổi não bộ đang phát triển.

Thực tế, những con số nghiên cứu đã cho thấy vấn đề không còn mang tính cá biệt. Nghiên cứu đăng trên Tạp chí Y học Cộng đồng ngày 12/1/2026, khảo sát 6.648 học sinh THCS và THPT tại Hà Nội trong năm 2025, ghi nhận tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử trong 30 ngày trước khảo sát là 3,38%, cao hơn tỷ lệ hút thuốc lá truyền thống là 1,87%.

Đây là kết quả trên nhóm học sinh trung học nói chung, không phải số liệu riêng của học sinh THCS, nhưng đủ cho thấy thuốc lá điện tử đã hiện diện trong môi trường học đường và cần được nhận diện như một nguy cơ sức khỏe cộng đồng.

Trước đó, theo báo cáo của Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá được Bộ Y tế công bố, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử ở nhóm học sinh từ 13-15 tuổi tăng từ 3,5% năm 2022 lên 8% năm 2023. Tốc độ gia tăng trong thời gian ngắn là lời cảnh báo rõ ràng về khả năng tiếp cận và mức độ lan rộng của sản phẩm này trong nhóm tuổi vị thành niên.

Những con số ấy không chỉ phản ánh một hành vi tiêu dùng lệch chuẩn, mà còn đặt ra câu hỏi về khả năng bảo vệ trẻ em trước những sản phẩm gây nghiện được tiếp thị ngày càng tinh vi. Đặc biệt, với học sinh THCS, khi khả năng tự đánh giá rủi ro và kiểm soát hành vi chưa hoàn thiện, việc tiếp xúc sớm với nicotine có thể để lại hệ lụy lâu dài.

Cái giá phía sau những làn khói có hương thơm

Một trong những ngộ nhận phổ biến của học sinh là thuốc lá điện tử chỉ tạo ra hơi nước có mùi thơm, không gây hại như thuốc lá điếu. Trên thực tế, dung dịch trong thuốc lá điện tử có thể chứa nicotine, các chất tạo hương và nhiều hợp chất hóa học khác. Khi được làm nóng, chúng tạo thành khí dung để người dùng hít vào phổi. Vì vậy, thứ các em hít vào không đơn thuần là hơi nước vô hại.

Hình thù ngộ nghĩnh, tưởng như vô hại của một loại thuốc lá điện tử.

Nicotine là chất gây nghiện mạnh, đặc biệt đáng lo ngại đối với trẻ em và thanh thiếu niên. Ở giai đoạn não bộ vẫn đang phát triển, việc tiếp xúc với nicotine có thể ảnh hưởng đến những chức năng liên quan đến khả năng tập trung, học tập, ghi nhớ, kiểm soát cảm xúc và hành vi. Tình trạng lệ thuộc nicotine cũng có thể khiến người sử dụng khó dừng lại, dễ cáu gắt, bồn chồn hoặc xuất hiện cảm giác thèm sử dụng khi thiếu chất.

Đáng chú ý, nguy cơ không chỉ nằm ở nicotine. Khí dung từ thuốc lá điện tử có thể chứa các hạt siêu mịn, kim loại nặng và những hợp chất có khả năng gây kích ứng, ảnh hưởng đến hệ hô hấp, tim mạch. Thành phần thực tế của dung dịch cũng không phải lúc nào được người sử dụng biết rõ, nhất là với các sản phẩm trôi nổi, không rõ nguồn gốc.

Đối với học sinh, những tác động này có thể biểu hiện dưới nhiều dạng: ho, khó thở, đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, suy giảm khả năng tập trung hoặc rối loạn giấc ngủ. Trong những trường hợp nghiêm trọng, người sử dụng có thể bị ngộ độc, tổn thương phổi cấp và phải nhập viện cấp cứu.

Không chỉ dừng ở sức khỏe thể chất, thuốc lá điện tử còn tiềm ẩn những nguy cơ đối với sức khỏe tâm thần. Tiến sĩ, bác sĩ Lê Thị Thu Hà, Trưởng phòng Sử dụng chất và Y học hành vi, Viện Sức khỏe tâm thần (Bệnh viện Bạch Mai), từng cảnh báo về tình trạng rối loạn tâm thần liên quan đến sử dụng thuốc lá điện tử ở thanh thiếu niên. Đáng chú ý, các bác sĩ đã ghi nhận trường hợp bệnh nhân mới 13 tuổi phải đến khám vì hội chứng nghiện nicotine.

Những trường hợp được ghi nhận trong thực tế điều trị cho thấy thuốc lá điện tử không phải một thú vui nhất thời hay món đồ công nghệ vô hại. Đằng sau vẻ ngoài bắt mắt có thể là tình trạng lệ thuộc chất, những rối loạn về sức khỏe và quá trình điều trị phức tạp. Với trẻ em, hệ lụy ấy càng đáng lo bởi nó có thể tác động đến cả quá trình học tập, hình thành nhân cách và định hướng tương lai.

Bệnh viện Bạch Mai tiếp nhận hàng trăm trường hợp nhập viện sau khi sử dụng thuốc lá điện tử.

Không chỉ là câu chuyện sức khỏe

Từ ngày 1/1/2025, Việt Nam chính thức thực hiện chủ trương cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng theo Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội. Đây là quyết sách quan trọng nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ trước những nguy cơ từ các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới.

Như vậy, việc học sinh sử dụng, mang theo hay cất giấu thuốc lá điện tử không đơn thuần là vi phạm nội quy trường học, mà còn liên quan đến yêu cầu thực thi chính sách pháp luật về phòng, chống tác hại của thuốc lá. Điều này đòi hỏi công tác tuyên truyền phải được triển khai thường xuyên, có trọng tâm, thay vì chỉ tổ chức theo đợt hoặc dừng lại ở những buổi sinh hoạt mang tính hình thức.

Một khó khăn hiện nay là thuốc lá điện tử có thể được mua bán, trao đổi qua mạng xã hội, các hội nhóm kín hoặc những kênh giao dịch khó kiểm soát. Thiết bị nhỏ, dễ cất giấu, có nhiều kiểu dáng và tên gọi khác nhau khiến việc nhận diện càng trở nên phức tạp. Nếu chỉ dựa vào quan sát hoặc kiểm tra hành chính tại trường học, nguy cơ bỏ sót những trường hợp sử dụng vẫn hiện hữu.

Vì vậy, giáo dục phòng, chống thuốc lá điện tử cần bắt đầu từ việc giúp học sinh hiểu rằng bản lĩnh không nằm ở khả năng thử những thứ nguy hiểm, mà ở việc biết từ chối trước những lời rủ rê có thể gây tổn hại cho chính mình. Một học sinh dám nói “không” với thuốc lá điện tử không phải là người thiếu hòa đồng, mà là người biết chịu trách nhiệm với sức khỏe và tương lai của bản thân.

Trong cuộc chiến ngăn thuốc lá điện tử xâm nhập học đường, gia đình và nhà trường là hai tuyến bảo vệ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Ở gia đình, cha mẹ cần quan tâm đến những thay đổi bất thường trong hành vi, tâm trạng và sinh hoạt của con. Việc con thường xuyên tụ tập với nhóm bạn có hành vi nguy cơ, xuất hiện những vật dụng lạ, có mùi hương bất thường hoặc biểu hiện khó chịu khi không được sử dụng một sản phẩm nào đó có thể là dấu hiệu cần được tìm hiểu, không nên vội vàng kết luận hay quy chụp khi chưa có căn cứ. Đặc biệt, người lớn cũng cần làm gương trong việc không hút thuốc, không bình thường hóa hành vi sử dụng thuốc lá và không vô tình tạo điều kiện để trẻ tiếp cận các sản phẩm gây nghiện.

Tại trường học, công tác phòng, chống thuốc lá điện tử cần được đưa vào nội dung giáo dục sức khỏe, kỹ năng sống và hoạt động ngoại khóa một cách thiết thực. Thay vì chỉ phổ biến những cảnh báo chung chung, nhà trường có thể xây dựng các tình huống giả định để học sinh thực hành cách từ chối khi bị bạn bè rủ rê; hướng dẫn nhận diện sản phẩm; giải thích tác hại của nicotine đối với não bộ đang phát triển; đồng thời cung cấp địa chỉ, kênh hỗ trợ khi các em hoặc bạn bè có dấu hiệu sử dụng.

Giáo viên chủ nhiệm, cán bộ tư vấn học đường và nhân viên y tế trường học cũng cần được trang bị kiến thức để phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường. Khi phát hiện học sinh sử dụng thuốc lá điện tử, cần phối hợp với gia đình để đánh giá mức độ, tìm hiểu nguyên nhân, hỗ trợ tâm lý và đưa các em đến cơ sở y tế khi cần thiết. Cách tiếp cận mang tính giáo dục, phục hồi và hỗ trợ sẽ có ý nghĩa lâu dài hơn việc chỉ xử lý vi phạm một cách máy móc.

Học sinh cấp hai dễ bị thu hút bởi thuốc lá điện tử.

Bảo vệ một học sinh - bảo vệ tương lai ngày mai

Một trong những thách thức lớn nhất của công tác phòng, chống thuốc lá điện tử hiện nay là phải thay đổi nhận thức trước khi hành vi nguy cơ trở thành thói quen. Khi học sinh chưa từng sử dụng, việc trang bị kiến thức và kỹ năng từ chối có thể giúp các em tránh xa cám dỗ. Nhưng khi đã hình thành sự lệ thuộc, quá trình can thiệp sẽ phức tạp hơn, cần sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và chuyên gia y tế.

Bởi vậy, bên cạnh giáo dục trong nhà trường, cần tăng cường trách nhiệm của các cơ quan chức năng trong kiểm tra, phát hiện và xử lý các hành vi sản xuất, kinh doanh, tàng trữ, vận chuyển, sử dụng thuốc lá điện tử trái quy định; đặc biệt là những hành vi đưa sản phẩm đến gần trẻ em, học sinh. Các nền tảng mạng xã hội cũng cần được kiểm soát tốt hơn đối với nội dung quảng bá, giới thiệu và giao dịch sản phẩm bị cấm.

Công tác tuyên truyền cần được đổi mới cả về nội dung lẫn phương thức. Những thông điệp ngắn gọn, trực quan, dễ nhớ; các video tình huống, câu chuyện thực tế từ cơ sở y tế; hoạt động truyền thông do chính học sinh tham gia thực hiện sẽ giúp kiến thức phòng, chống tác hại của thuốc lá đến gần hơn với giới trẻ. Quan trọng là phải nói đúng ngôn ngữ của học sinh, giải đáp những điều các em thực sự tò mò và chỉ ra hậu quả bằng những dẫn chứng khoa học đáng tin cậy.

Phòng ngừa phải được thực hiện từ sớm, liên tục và đồng bộ, trong đó học sinh cần được xem là chủ thể tham gia bảo vệ sức khỏe của chính mình, chứ không chỉ là đối tượng tiếp nhận những lời cảnh báo.

Ngăn thuốc lá điện tử xâm nhập học đường là nhiệm vụ bảo đảm môi trường giáo dục an toàn, mà còn là trách nhiệm đối với chất lượng nguồn nhân lực và tương lai của đất nước. Bởi suy cho cùng, điều cần được bảo vệ không chỉ là lá phổi của một học sinh hôm nay, mà còn là trí tuệ, nhân cách, ước mơ và cơ hội phát triển của cả một thế hệ ngày mai.