Ngành dầu khí - năng lượng trước 'ngã rẽ' lịch sử: Hóa giải 7 thách thức lớn để bứt phá

Hiện nay, Việt Nam đang đứng trước những thách thức lớn về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc với mục tiêu tăng trưởng hai con số giai đoạn tới; đồng thời bảo đảm chuyển dịch năng lượng công bằng và thực hiện các cam kết quốc tế về giảm phát thải khí nhà kính và trung hòa carbon vào năm 2050. Trong giai đoạn tới, với mục tiêu phấn đấu đạt tốc độ tăng trưởng kinh tế hai con số (trên 10%), ngành năng lượng được xác định phải “đi trước một bước” để đáp ứng đầy đủ nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội, quốc phòng và an ninh.

Ông Trần Thanh Tùng - Phó Vụ trưởng Vụ Dầu khí và Than (Bộ Công Thương) trình bày Báo cáo chuyên đề lĩnh vực dầu khí - năng lượng: “Cơ hội và thách thức của ngành dầu khí - năng lượng Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới của đất nước” tại diễn đàn.

Để thúc đẩy lĩnh vực năng lượng phát triển tương xứng với kỳ vọng, thời gian qua, Đảng, Quốc hội và Chính phủ đã ban hành một loạt các văn bản nhằm định hướng, tháo gỡ các khó khăn, vướng mắc trong việc triển khai. Vai trò của ngành năng lượng Việt Nam là phải hiện thực hóa được các định hướng lớn này thành các chương trình, kế hoạch triển khai cụ thể và khả thi để tăng tốc phát triển, góp phần thúc đẩy quá trình tăng trưởng nhanh và bền vững của nền kinh tế.

Phát biểu tham luận tại Diễn đàn Dầu khí - Năng lượng thường niên năm 2026, Phó Vụ trưởng Vụ Dầu khí và Than (Bộ Công Thương) Trần Thanh Tùng cho rằng, để hiện thực hóa được các chủ trương của Đảng và Nhà nước, ngành năng lượng Việt Nam nói chung và ngành dầu khí Việt Nam nói riêng phải vượt qua được các khó khăn nội tại của mình.

Tại diễn đàn, ông Trần Thanh Tùng đã nêu ra 7 thách thức lớn đối với lĩnh vực dầu khí - năng lượng khi hiện thực hóa các nghị quyết của Đảng, Quốc hội và Chính phủ, gồm: Thách thức về hoàn thiện thể chế và “điểm nghẽn” pháp lý; Yêu cầu phân cấp, phân quyền mạnh hơn; Thiếu khung pháp lý cho năng lượng mới; Xây dựng cơ chế giá năng lượng theo thị trường nhưng vẫn bảo đảm sức chịu đựng của nền kinh tế; Nhu cầu về năng lượng tăng cao đối diện với nguồn tài nguyên, năng lượng sơ cấp suy giảm; Tính khả dụng và sự đồng bộ của hạ tầng năng lượng; Năng lực tự chủ và nội địa hóa còn yếu - Tỷ lệ nội địa hóa thấp.

Ông Trần Thanh Tùng: Pháp luật hiện hành vẫn thiếu các cơ chế ưu đãi để thu hút các nhà đầu tư tham gia vào các lĩnh vực năng lượng mới

Ông Trần Thanh Tùng đánh giá, mặc dù Luật Dầu khí năm 2022 và Luật Điện lực năm 2024 đã tạo ra khung pháp lý tiến bộ, có nhiều cơ chế ưu đãi và tăng cường công tác phân quyền, giao quyền cho các cơ quan cấp dưới nhưng thực tiễn thi hành cho thấy vẫn cần phải tiếp tục nâng cấp, bổ sung để đáp ứng yêu cầu trong tình hình mới.

Về vấn đề thiếu khung pháp lý cho năng lượng mới, ông Nguyễn Thanh Tùng cho rằng, pháp luật hiện hành vẫn thiếu các cơ chế ưu đãi để thu hút các nhà đầu tư tham gia vào các lĩnh vực năng lượng mới như: điện gió ngoài khơi, hydrogen xanh, amonia xanh, thu giữ và lưu trữ carbon (CCS/CCUS). Một số quy định giữa Luật Đầu tư, Luật Quy hoạch, Luật Đấu thầu, Luật Biển, Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo còn chưa đồng bộ, đang được nghiên cứu, sửa đổi để đơn giản hóa thủ tục, thúc đẩy tiến độ đầu tư dự án. Việc sửa đổi thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế carbon và các cơ chế khuyến khích đầu tư cho năng lượng sạch mới đang được bắt đầu triển khai.

Bên cạnh đó, sự biến động của thị trường năng lượng thế giới làm gián đoạn nghiêm trọng chuỗi cung ứng toàn cầu, đẩy giá nhiên liệu sơ cấp tăng phi mã. Đối với một nước còn phụ thuộc một phần vào nguồn năng lượng nhập khẩu như Việt Nam, đây là rủi ro đe dọa đến an ninh năng lượng. Ngoài ra, ngành năng lượng Việt Nam với tỷ lệ nội địa hóa thiết bị còn thấp và sự phụ thuộc vào công nghệ nước ngoài đang đứng trước rủi ro chuỗi cung ứng bị đứt gãy.

Đặc biệt, chính sách giá năng lượng vẫn còn những bất cập, chưa hoàn toàn phù hợp với cơ chế thị trường, còn tình trạng bù chéo và hòa trộn giá điện giữa các nhóm khách hàng. Trong bối cảnh giá dầu thô và LNG thế giới biến động bất thường do xung đột địa chính trị (tại Trung Đông, giá dầu Brent ở mức 108-112 USD/thùng vào đầu năm 2026, giá LNG nhập khẩu khoảng 15-20 USD/triệu BTU), việc duy trì mức giá năng lượng ổn định để bảo đảm ổn định vĩ mô và kiểm soát lạm phát là một áp lực cực kỳ lớn đối với các cơ quan quản lý và các tập đoàn năng lượng nhà nước.

Phó Vụ trưởng Vụ Dầu khí và Than nhấn mạnh: “Thách thức lớn nhất hiện nay là sự mâu thuẫn giữa nhu cầu năng lượng phục vụ phát triển kinh tế (dự kiến tăng trưởng liên tục trên 10% trong giai đoạn tới) và thực trạng nguồn cung nội địa bị suy giảm. Các mỏ dầu khí chủ lực của Việt Nam sau thời gian dài khai thác đã bước vào giai đoạn suy giảm sản lượng tự nhiên từ 15-30% mỗi năm”.

Các mỏ dầu khí lớn tại Việt Nam đang đi vào giai đoạn suy giảm sản lượng tự nhiên.

Trong những năm gần đây, công tác gia tăng trữ lượng gặp nhiều khó khăn khi các phát hiện mới chủ yếu là mỏ nhỏ, cận biên, hiệu quả kinh tế thấp hoặc nằm ở vùng nước sâu, xa bờ với địa chất phức tạp và nhạy cảm về quốc phòng, an ninh. Nguồn tài nguyên thủy điện đã bị khai thác tối đa, khó có khả năng tăng thêm trong thời gian tới. Các mỏ than lộ thiên hoặc có điều kiện thuận lợi đã được khai thác trong một thời gian dài đến nay sản lượng đã suy giảm, việc tiếp tục khai thác đòi hỏi chi phí đầu tư cao và công nghệ tiên tiến, bên cạnh đó là áp lực về nguồn phát thải khí nhà kính nên không được ưu tiên sử dụng.

Như vậy, nguồn năng lượng tái tạo đòi hỏi chi phí đầu tư lớn, trong khi tính ổn định của nguồn năng lượng này chưa cao. Điều này dẫn đến nguy cơ nguồn cung năng lượng sơ cấp phụ thuộc ngày càng lớn vào nhập khẩu, đe dọa tính tự chủ của hệ thống năng lượng quốc gia.

Nhìn lại bức tranh toàn cảnh, lĩnh vực dầu khí - năng lượng Việt Nam đang đứng trước một “ngã rẽ” lịch sử. Quá trình hiện thực hóa các nghị quyết của Đảng, Quốc hội và Chính phủ không chỉ đơn thuần là việc triển khai các con số chỉ tiêu, mà là một cuộc cải cách sâu rộng để đưa ngành năng lượng thực sự trở thành nền tảng vững chắc cho mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số trong kỷ nguyên mới, Phó Vụ trưởng Vụ Dầu khí và Than Trần Thanh Tùng nhấn mạnh.