Ngành thuốc lá 'lobby' mạnh, EU mắc kẹt giữa thuế và mục tiêu y tế

Các nhà lập pháp EU ngày càng chịu ảnh hưởng từ sức ép của ngành thuốc lá. Ảnh: Canva

Hoạt động vận động hành lang của các tập đoàn thuốc lá lớn đang ngày càng tạo dấu ấn rõ nét trong quá trình hoạch định chính sách của EU. Hàng trăm cuộc gặp với các nghị sĩ châu Âu mỗi năm, cùng nguồn ngân sách vận động lên tới hàng triệu euro, cho thấy ngành công nghiệp này đang tìm cách định hình các quy định mới, đặc biệt liên quan đến thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và túi nicotine.

Theo dữ liệu Integrity Watch của Transparency International, số cuộc gặp giữa đại diện ngành thuốc lá và các nghị sĩ Nghị viện châu Âu (MEP) đã tăng 57%, từ mức trung bình 14,7 cuộc mỗi tháng lên 23 cuộc mỗi tháng vào tháng 6/2026.

Các tập đoàn như Philip Morris International, British American Tobacco, Japan Tobacco International và Imperial Brands, cùng các hiệp hội thương mại và nhóm vận động, đang tập trung vào những vấn đề có thể tác động trực tiếp tới mô hình kinh doanh của ngành, từ thuế tiêu thụ đặc biệt, quy định đối với sản phẩm nicotine mới đến kiểm soát thị trường thuốc lá.

8-10 TRIỆU EURO MỖI NĂM CHO CUỘC CHIẾN VẬN ĐỘNG CHÍNH SÁCH

Ngành thuốc lá hiện được xem là một trong những lực lượng vận động hành lang doanh nghiệp có nguồn lực tài chính lớn tại Brussels. Theo các ước tính được trích dẫn trong báo cáo, các doanh nghiệp trong ngành chi khoảng 8-10 triệu euro mỗi năm cho hoạt động vận động trực tiếp đối với các thể chế EU.

Hơn 100 nhà vận động hành lang đã đăng ký được cho là đang làm việc để gây ảnh hưởng tới quá trình xây dựng chính sách. Tuy nhiên, con số thực tế có thể lớn hơn do chưa bao gồm các công ty quan hệ công chúng, hãng luật, công ty tư vấn và các tổ chức nghiên cứu chính sách được ngành thuốc lá hậu thuẫn.

Sự chênh lệch về khả năng tiếp cận các nhà hoạch định chính sách đang khiến các tổ chức y tế công cộng lo ngại. Trong một giai đoạn lập pháp quan trọng, các tổ chức phi chính phủ hoạt động trong lĩnh vực y tế công cộng chỉ có 12 cuộc gặp với những MEP có ảnh hưởng, trong khi riêng Philip Morris International đã tổ chức tới 121 cuộc gặp.

Raphaël Kergueno, chuyên gia chính sách cấp cao tại Transparency International EU, cho rằng khi xem xét nhóm 20 đối tượng được ngành thuốc lá tập trung vận động nhiều nhất, hầu như không có các tổ chức phi chính phủ trong danh sách này. Điều đó cho thấy sự khác biệt đáng kể về khả năng tiếp cận giữa ngành công nghiệp và các tổ chức y tế công cộng.

Đáng chú ý, hoạt động vận động không chỉ tập trung vào thuốc lá truyền thống. Các sản phẩm nicotine thế hệ mới đang trở thành một trong những chiến trường chính.

Các doanh nghiệp thuốc lá có xu hướng ủng hộ mức thuế thấp hơn và quy định nhẹ hơn đối với thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và túi nicotine. Ngược lại, các tổ chức y tế công cộng cảnh báo việc tạo ra sự khác biệt quá lớn về chính sách có thể khiến các sản phẩm mới trở nên hấp dẫn đối với người trẻ.

THUẾ THUỐC LÁ TRỞ THÀNH ĐIỂM NÓNG CỦA CUỘC ĐẤU CHÍNH SÁCH

Mục tiêu là khiến các sản phẩm thuốc lá trở nên đắt đỏ hơn, qua đó giảm mức tiêu thụ và hạn chế tác động đối với sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên, đề xuất này phải đối mặt với những tranh luận về mức độ phù hợp của việc áp thuế đối với các sản phẩm nicotine mới.

Theo lập luận của các doanh nghiệp, việc tăng thuế quá mạnh có thể thúc đẩy buôn lậu và thị trường hàng giả, đồng thời làm giảm nguồn thu ngân sách từ thuế thuốc lá. Trong khi đó, các tổ chức y tế công cộng cho rằng việc áp dụng mức thuế thấp hơn cho các sản phẩm nicotine mới có thể tạo ra một “kẽ hở” chính sách, qua đó khuyến khích người tiêu dùng, đặc biệt là giới trẻ, chuyển sang sử dụng những sản phẩm này.

Tranh cãi đã trở nên đặc biệt gay gắt sau khi báo cáo của nghị sĩ Thomas Kubin được đưa vào quá trình xem xét TTD. Báo cáo đề xuất những thay đổi đáng kể so với dự thảo ban đầu của Ủy ban châu Âu, trong đó có cách tiếp cận được các tổ chức y tế công cộng mô tả là “ít gây hại hơn, thuế thấp hơn”.

Sau nhiều tháng đàm phán, dự thảo ban đầu đã bị sửa đổi theo hướng tăng thuế từng bước, đặc biệt đối với thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và túi nicotine.

Ngày 17/6, Nghị viện châu Âu bác bỏ TTD với 439 phiếu chống và 181 phiếu thuận. Việc bác bỏ khiến quá trình cải cách thuế thuốc lá của EU rơi vào thế bế tắc.

Ủy ban châu Âu hiện đứng trước hai lựa chọn: soạn thảo một đề xuất lập pháp mới hoặc chờ Hội đồng EU tìm cách khởi động lại đàm phán trong một nhiệm kỳ chủ tịch EU tương lai.

“THẾ HỆ KHÔNG THUỐC LÁ” ĐỐI MẶT VỚI THÁCH THỨC MỚI

Cuộc tranh luận về thuế thuốc lá diễn ra trong bối cảnh EU đặt mục tiêu đầy tham vọng: xây dựng một “thế hệ không thuốc lá” vào năm 2040.

Đây là một phần trong Kế hoạch Đánh bại Ung thư của EU, với mục tiêu giảm tỷ lệ sử dụng thuốc lá xuống mức rất thấp trong dân số. Tuy nhiên, bài toán đang trở nên phức tạp hơn khi thị trường nicotine thay đổi nhanh chóng. Bên cạnh thuốc lá điếu truyền thống, người tiêu dùng ngày càng có nhiều lựa chọn như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và túi nicotine.

Đáng chú ý, nguy cơ không chỉ nằm ở thuốc lá truyền thống. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 11,6% thanh thiếu niên từ 13-15 tuổi tại khu vực châu Âu sử dụng các sản phẩm như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng hoặc túi nicotine. Điều này khiến chính sách đối với nicotine thế hệ mới trở thành một bài toán đặc biệt khó đối với các nhà hoạch định chính sách châu Âu.

Một mặt, EU muốn hạn chế việc tiếp cận nicotine của giới trẻ và giảm tổng thể các tác hại liên quan đến thuốc lá. Mặt khác, ngành công nghiệp lập luận rằng các sản phẩm mới có thể được xem là những lựa chọn thay thế cho thuốc lá truyền thống và không nên bị đánh thuế hoặc quản lý giống hoàn toàn thuốc lá điếu.

Chính sự khác biệt này đã tạo ra một cuộc tranh luận lớn về khái niệm “giảm tác hại”. Các doanh nghiệp muốn quy định phản ánh sự khác biệt về mức độ rủi ro giữa các sản phẩm, trong khi các tổ chức y tế công cộng lo ngại cách tiếp cận này có thể bị ngành công nghiệp sử dụng để làm suy yếu các biện pháp kiểm soát nicotine.

Trong bối cảnh đó, hoạt động vận động hành lang trở thành một yếu tố quan trọng trong cuộc chiến định hình chính sách. Vấn đề không chỉ nằm ở việc EU sẽ đánh thuế thuốc lá ở mức nào, mà còn là cách EU phân loại và quản lý cả một hệ sinh thái sản phẩm nicotine đang thay đổi nhanh chóng.

Nếu TTD được khởi động lại, các nhà lập pháp châu Âu sẽ phải tìm được điểm cân bằng giữa ba mục tiêu: tăng thuế để giảm tiêu dùng, ngăn chặn sự gia tăng của các sản phẩm nicotine trong giới trẻ và hạn chế thị trường bất hợp pháp.

Đây cũng là phép thử đối với cam kết của EU về một “thế hệ không thuốc lá” vào năm 2040. Bởi trong cuộc chiến này, ngành thuốc lá không chỉ đang bảo vệ thị trường truyền thống mà còn tích cực định hình tương lai của thị trường nicotine mới.