Ngành xe điện Trung Quốc cạnh tranh khốc liệt và nguy cơ 'tự sát tập thể'

Một hãng xe phá sản, dây chuyền ngừng hoạt động. Ảnh: Singtao.

Trong khi ngành xe năng lượng mới ở Trung Quốc phát triển nhanh chóng, cuộc chiến giá cả cũng ngày càng leo thang, khiến biên lợi nhuận của doanh nghiệp liên tục bị thu hẹp. Viện trưởng Học viện Chính sách Công thuộc Đại học Trung Văn Hong Kong, Thâm Quyến (Chinese University of Hong Kong, Shenzhen), ông Trịnh Vĩnh Niên (Zheng Yongnian), đã phân tích và thẳng thắn chỉ ra rằng: “Nếu ngành xe năng lượng mới tiếp tục ‘nội quyển’ (involution – cạnh tranh khốc liệt, triệt tiêu lẫn nhau), người chiến thắng cuối cùng sẽ là Tesla”. Theo ông, “nội quyển” chẳng khác nào tự sát tập thể, không ai thực sự là người thắng.

Vòng xoáy cạnh tranh không lối thoát

Ngành ô tô điện được xem là một trong những lĩnh vực “nội quyển” nghiêm trọng nhất. Trong cuộc phỏng vấn gần đây với báo “Thượng Quan”, ông Trịnh Vĩnh Niên cho biết tổng lợi nhuận của hơn chục hãng xe tốt nhất ở Trung Quốc có thể còn không bằng một công ty khác.

Học giả Trịnh Vĩnh Niên. Ảnh: HK01.

“Mọi người đều mang tâm lý: ai trụ lại đến cuối cùng thì người đó thắng”, ông nói với vẻ không tán đồng, “thật là vô nghĩa”.

Một khi xuất hiện một “cơn sốt”, các địa phương lập tức đổ xô làm theo; khi một lĩnh vực được đánh giá triển vọng, đủ loại khu công nghiệp, quỹ đầu tư, trợ cấp và kế hoạch thu hút đầu tư nhanh chóng được triển khai. Khi cao trào đến thì cùng nhau lao vào, khi thoái trào lại đồng loạt rút lui. Chu kỳ này đã lặp lại ở nhiều lĩnh vực, và trong ngành công nghệ – đổi mới sáng tạo, logic này đặc biệt nguy hiểm.

“Chính quyền các địa phương không có tư duy độc lập, thấy nơi khác làm thì mình cũng làm theo, không cân nhắc có đủ điều kiện hay không — có điều kiện thì làm, không có cũng vẫn làm”, ông Trịnh Vĩnh Niên nói. Ông nhấn mạnh, đổi mới công nghệ vốn dĩ đòi hỏi đầu tư lớn, rủi ro cao và chu kỳ dài; nếu các địa phương cùng dồn vào những hướng đi giống nhau, xây dựng trùng lặp, không chỉ gây lãng phí nguồn lực mà còn làm phân tán những năng lực đổi mới thực sự có tiềm năng.

Ba nhà máy của Neta ở Nghi Xuân, Nam Ninh và Đồng Hương hiện đều đã ngừng sản xuất. Ảnh: Singtao.

Bài học từ sự sụp đổ của Neta Auto: 8 tỷ NDT đầu tư mất trắng

Để chạy theo “cơn sốt” xe năng lượng mới, chính quyền các địa phương như Nghi Xuân (Giang Tây), Nam Ninh (Quảng Tây), Đồng Hương (Chiết Giang) trong nhiều năm đã bỏ tiền, cấp đất, chi hơn 8 tỷ NDT để thu hút Neta về đầu tư. Nhưng hiện nay nhà máy dừng hoạt động, vốn đầu tư gần như mất trắng, gánh nặng tài chính địa phương càng chồng chất.

Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia Trung Quốc (NDRC) đã chỉ trích kiểu làm này là “thu hút đầu tư kiểu nội quyển” — bất chấp khả năng tài chính, vay nợ để chạy đua trợ cấp — làm méo mó cơ chế thị trường và gia tăng rủi ro nợ công.

Neta từng là đại diện tiêu biểu của các hãng xe điện “thế lực mới” tại Trung Quốc. Năm 2021, nhà máy thông minh tại Nghi Xuân đi vào hoạt động, được xem là thành quả lớn trong thu hút đầu tư của địa phương.

Neta từng là đại diện tiêu biểu cho thế lực xe năng lượng mới của Trung Quốc. Ảnh: Singtao.

Để đưa doanh nghiệp này về, khu phát triển Nghi Xuân đã hỗ trợ gần như toàn diện: Tổng vốn dự án 5 tỷ NDT, phần lớn do địa phương gánh; nền tảng vốn nhà nước địa phương chi gần 2 tỷ NDT mua cổ phần; doanh nghiệp nhà nước xây nhà máy giúp với chi phí khoảng 300 triệu NDT; miễn giảm tiền thuê đất tới 10 năm; trợ cấp 20.000 NDT cho mỗi xe bán ra tại địa phương.

Tại Nam Ninh, chính quyền cũng “đặt cược lớn” vào Neta: đầu tư khoảng 2,4 tỷ NDT qua các quỹ, riêng Tập đoàn Đầu tư Công nghiệp Nam Ninh góp 1,6 tỷ NDT; ngoài ra còn có 550 triệu NDT trợ cấp chuyên biệt.

Neta cũng triển khai nhà máy tại Đồng Hương (Chiết Giang). Tổng vốn nhà nước từ nhiều địa phương vượt 8 tỷ NDT, cuối cùng biến thành kiểu hỗ trợ “truyền máu” liên tục.

Hãng xe phá sản, các xe Neta dở dang trở thành sắt vụn. Ảnh: Singtao.

“Nội quyển” trong thu hút đầu tư và cuộc đua xuống đáy

Ông Hồ Triều Huy (Hu Zhaohui), Phó Vụ trưởng Vụ Cải cách Thể chế thuộc NDRC, cho biết: “Một số địa phương vì chạy theo thành tích đã làm dự án quá lớn, quá nhanh, thậm chí bất chấp khả năng tài chính, vay nợ để chạy đua trợ cấp, tạo nên ‘vùng trũng chính sách’. Một số nơi còn biến quỹ phát triển công nghiệp thành công cụ thu hút đầu tư, dùng ‘thỏa thuận ngầm’ để cung cấp trợ cấp ẩn, khiến cạnh tranh rơi vào kiểu ‘nội quyển’, chạy đua xuống đáy”.

Ông nhấn mạnh, điều này làm gia tăng phân mảnh thị trường, tạo ra các ngành công nghiệp giống nhau (đồng chất hóa), phá vỡ mục tiêu xây dựng thị trường thống nhất toàn quốc.

Hãng phá sản, nhà sáng lập công ty Neta Phương Vận Châu bị đưa vào danh sách "người mất tín nhiệm". Ảnh: Singtao.

Từ “ngôi sao” thành phá sản

Dữ liệu cho thấy: Giai đoạn 2021–2023, Neta lỗ lũy kế 18,3 tỷ NDT, tình hình kinh doanh liên tục xấu đi. Từ năm 2024, các nhà máy tại Nghi Xuân, Nam Ninh, Đồng Hương lần lượt dừng hoạt động, nhà xưởng bị bỏ hoang, dây chuyền phủ bụi

Đến nửa cuối năm 2025, công ty bị chủ nợ yêu cầu tái cơ cấu phá sản, nhà sáng lập công ty Phương Vận Châu (Fang Yunzhou) bị liệt vào danh sách người mất tín nhiệm.

Neta không phải trường hợp cá biệt. Làn sóng đầu tư ồ ạt vào xe điện những năm gần đây diễn ra ở nhiều địa phương. Số thương hiệu xe điện Trung Quốc từng vượt 300, phần nào do đầu tư mù quáng.

Nhiều doanh nghiệp như: HiPhi, Byton, Bordrin…đều đã rơi vào tái cơ cấu hoặc phá sản, trong quá trình đó có sự tham gia đầu tư của vốn nhà nước địa phương.

Hiện tượng “nội quyển” trong thu hút đầu tư không chỉ dẫn đến xây dựng trùng lặp, công nghiệp giống nhau, mà còn kéo theo chiến tranh giá giữa các hãng xe. Cuối cùng tạo ra cục diện “cùng thua” giữa doanh nghiệp, chính quyền và nhà đầu tư.