Ngày Quốc tế Lao động 1/5: Con người là trung tâm

Những con số này cho thấy an toàn và sức khỏe lao động, cả sức khỏe thể chất lẫn tinh thần, vẫn là thách thức nghiêm trọng trên phạm vi toàn cầu. Trong bối cảnh đó, Ngày Quốc tế Lao động 1/5 không chỉ là dịp tôn vinh đóng góp của người lao động, mà còn nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm điều kiện làm việc an toàn, lành mạnh, giảm thiểu rủi ro và xây dựng môi trường lao động bền vững cho con người. Chủ đề năm nay đặc biệt nhấn mạnh các vấn đề tập trung vào con người, như sức khỏe tâm lý – xã hội, công bằng xã hội và hành động ứng phó với biến đổi khí hậu trong môi trường làm việc hiện đại.

Công nhân làm việc tại một nhà máy ở Dagenham, Anh. Ảnh minh họa: Getty Images/TTXVN

Theo Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), người lao động hiện phải đối mặt không chỉ với nguy cơ tai nạn lao động mà còn với các rủi ro tâm lý – xã hội như áp lực kéo dài, cường độ làm việc cao, bất ổn việc làm hay bị bạo lực, quấy rối nơi công sở. Tình trạng kiệt sức, căng thẳng kéo dài ảnh hưởng tới khoảng 15% người trưởng thành trong độ tuổi lao động, nhưng chưa được nhận diện đầy đủ.

Biến đổi khí hậu cũng trở thành yếu tố rủi ro mới. Khoảng 2,41 tỷ người lao động phải làm việc trong điều kiện nhiệt độ cao mỗi năm, làm gia tăng nguy cơ tai nạn và bệnh nghề nghiệp, đồng thời gây thiệt hại kinh tế lớn ước tính 361 tỷ USD nếu không có các biện pháp bảo vệ phù hợp.

Song song với đó, thị trường lao động toàn cầu đang biến động mạnh. Báo cáo “Xu hướng Việc làm và Xã hội năm 2026” của ILO công bố tháng 1 vừa qua cho thấy tỷ lệ thất nghiệp duy trì ở mức khoảng 4,9% (186 triệu người), nhưng “khoảng trống việc làm” lên tới 408 triệu người – những người có khả năng làm việc nhưng không thể tiếp cận thị trường. Khoảng 284 triệu lao động vẫn sống trong nghèo cùng cực (kiếm được ít hơn 2,15 USD/ngày), trong khi hơn một nửa (2,1 tỷ người) lực lượng lao động toàn cầu làm việc trong khu vực phi chính thức.

Bất bình đẳng tiếp tục hiện hữu rõ nét. Phụ nữ chỉ chiếm khoảng 40% việc làm toàn cầu và có tỷ lệ tham gia lao động thấp hơn nam giới. Tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên ở mức 12,4%, với khoảng 260 triệu người thuộc nhóm không có việc làm, không học tập hoặc không được đào tạo (NEET).

Trong khi đó, sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo (AI) đang tái định hình thị trường lao động. Nhiều công việc mang tính lặp lại có nguy cơ bị thay thế, trong khi các ngành nghề mới đòi hỏi kỹ năng số và khả năng thích ứng cao hơn. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về đào tạo lại và học tập suốt đời.

Các mô hình làm việc linh hoạt như làm việc từ xa hay qua nền tảng số ngày càng phổ biến, nhưng cũng làm mờ ranh giới giữa công việc và đời sống cá nhân, đồng thời đặt ra thách thức mới về bảo vệ người lao động. Ngoài ra, các gián đoạn thương mại và đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu tiếp tục gây áp lực cho việc làm và tiền lương, đặc biệt tại các khu vực phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu như Đông Nam Á và Nam Á .

Tại Việt Nam, theo một báo cáo mới của ILO, thị trường lao động đang chịu tác động rõ nét từ sự dịch chuyển của chuỗi cung ứng toàn cầu và bất ổn thương mại quốc tế. Việt Nam hiện là quốc gia Đông Nam Á có số lượng việc làm gắn với chuỗi cung ứng lớn nhất, với hơn 35% tổng việc làm quốc gia liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến các chuỗi này. Đáng chú ý, hơn 76% số việc làm trong chuỗi cung ứng phụ thuộc vào nhu cầu từ nước ngoài, cho thấy mức độ hội nhập sâu nhưng cũng đồng nghĩa với độ nhạy cảm cao trước các cú sốc kinh tế toàn cầu, đòi hỏi các chính sách ứng phó linh hoạt và bền vững hơn.

Trước những thách thức trên, ILO nhấn mạnh khái niệm “việc làm tử tế” (decent work) như định hướng cốt lõi, bao gồm tạo việc làm bền vững, bảo đảm quyền lợi người lao động và mở rộng an sinh xã hội. Tổng Giám đốc ILO Gilbert F. Houngbo cảnh báo rằng thiếu việc làm tử tế sẽ làm suy yếu gắn kết xã hội và khả năng phục hồi kinh tế. Tăng trưởng không đi kèm việc làm chất lượng có thể làm gia tăng bất bình đẳng và khiến xã hội dễ tổn thương hơn.

Nếu trong quá khứ, Ngày Quốc tế Lao động gắn với cuộc đấu tranh cho ngày làm việc 8 giờ - bắt nguồn từ phong trào công nhân cuối thế kỷ XIX và sự kiện Haymarket năm 1886 - thì 140 năm sau, ý nghĩa của ngày 1/5 đã mở rộng sang những thách thức phức tạp hơn, từ chất lượng việc làm, bình đẳng giới đến chuyển đổi số và biến đổi khí hậu.

Thông qua Chiến lược Toàn cầu về An toàn và Sức khỏe nghề nghiệp giai đoạn 2024 - 2030, ILO đang thúc đẩy các quốc gia tăng cường hệ thống chính sách, cải thiện điều kiện làm việc và chủ động ứng phó với các rủi ro mới, từ biến đổi khí hậu đến công nghệ và các hình thức việc làm đang thay đổi. Dự kiến, vào tháng 6 tới, đại diện 187 quốc gia thành viên ILO sẽ tham dự Hội nghị Lao động quốc tế. Trong bối cảnh thị trường lao động toàn cầu đang đứng trước nhiều ngã rẽ, hội nghị này không chỉ là diễn đàn thảo luận, mà còn là nơi định hình các ưu tiên chính sách cho giai đoạn tới, từ việc làm tử tế trong nền kinh tế nền tảng, thúc đẩy bình đẳng giới, đến tăng cường đối thoại xã hội và hợp tác ba bên. Quan trọng hơn, sự kiện được kỳ vọng là không gian để các quốc gia chia sẻ kinh nghiệm, thu hẹp khác biệt trong cách tiếp cận và thúc đẩy các cam kết chung nhằm bảo đảm người lao động không bị bỏ lại phía sau trong quá trình chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.

Khi tăng trưởng kinh tế đi cùng tiến bộ xã hội, và khi mọi người lao động đều có cơ hội làm việc trong điều kiện an toàn, công bằng và có phẩm giá, thị trường lao động mới thực sự trở thành nền tảng vững chắc cho phát triển bền vững trong dài hạn. Đảm bảo an toàn và sức khỏe tại nơi làm việc cho người lao động cũng chính là đảm bảo quyền cơ bản của con người trong một xã hội lấy con người làm trung tâm.