Ngày thu Hà Nội cùng nhạc sĩ Phạm Tuyên

Nhạc sĩ Phạm Tuyên trò trò chuyện với tác giả trong một lần gặp gỡ ở Tây Nguyên

Nay thì chú ngồi đó trên chiếc xe lăn, trong căn phòng nhỏ ở phố Vạn Bảo - Hà Nội. Qua khung cửa sổ nhỏ, buổi sáng mùa thu ở bên ngoài thật đẹp. Dù ngấm nhiều mệt mỏi, nhưng nụ cười nhân hậu vẫn nở tươi trên gương mặt già nua của lão ông đang đếm tuổi trời gần một thế kỷ. Ngồi bên chú, dù không thể trò chuyện như hồi chú còn khỏe, nhưng tôi vẫn được thu nhận vào mình nguồn năng lượng ấm áp. “Biểu! Đà Lạt…”, chú chỉ nói được như vậy, nhưng cũng đủ làm tôi rưng rưng. Ngồi bên chú, tôi nhớ lại những lần được thăm gia đình chú ở chính căn nhà này. Nhiều lần được cô chú mời ở lại dùng bữa. Sau bữa cơm, trong lúc cô Tuyết pha trà sen Hồ Tây thì chú đã ngồi bên cây đàn piano và hát những ca khúc của chú mà tôi nói thích. Tôi cũng nhớ những lần được chú cầm tay dắt qua căn hộ của nhạc sĩ Văn Cao gần đó để nghe tác giả Quốc Ca nói chuyện âm nhạc và ghé thăm nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm nhà ở tầng trệt để được chính ông đọc đoạn trích Đất nước trong trường ca Mặt đường khát vọng cho nghe…

Nhạc sĩ Phạm Tuyên

Ngồi cùng chú, cầm tay chú, rồi tôi dạo gót ngắm những đồ vật giản dị trong căn phòng nhỏ. Trên tường, trên kệ ở phòng khách của người nghệ sĩ lớn là những hình ảnh lưu niệm gia đình, bạn bè và rất nhiều sách. Nhạc sĩ Phạm Tuyên từng được ghi nhận nhiều giải thưởng lớn trong và ngoài nước, nhưng trên giá tủ của ông chỉ bày đơn sơ vài bản chứng nhận. Đó cũng là một hành xử thể hiện quan điểm sống của nhạc sĩ họ Phạm là khiêm nhường, không phô trương. Tôi nhớ lại lời ông từ ba thập niên trước: “Không có giải thưởng nào lớn bằng chỗ đứng của tác phẩm trong lòng công chúng. Tôi cố gắng ghi lại cảm xúc về xã hội đương thời; trung thực với cảm xúc của chính mình sẽ hòa nhịp được với tiếng lòng Nhân dân.” Ông nói như thế và với nhân cách của mình, ông đã làm như thế.

* * *

Năm 1995, tôi gặp nhạc sĩ Phạm Tuyên lần đầu. Dịp ấy, trong những ngày cùng ông lang thang và trò chuyện nhiều ở Đà Lạt, tôi đã đem lòng quý mến ông. Phạm Tuyên không thể hiện là một nghệ sĩ lớn, ông cởi mở, chân thành cùng tôi, một cậu bé mới chập chững bước vào nghề viết. Nhớ ngày đó, tôi mạnh dạn hỏi ông: “Thưa nhạc sĩ! Thiếu tế nhị nhưng xin được hỏi, ông là con trai của cụ Phạm Quỳnh, vị quan thượng thư trong triều đình cũ, một nhân vật tạo rất nhiều tranh luận. Vậy, động lực nào đã đưa ông và âm nhạc của ông đến với cách mạng?” Nhạc sĩ Phạm Tuyên trả lời: “Những gì thuộc phạm trù lịch sử hãy để cho lịch sử phán xét. Còn tôi, tôi là người Việt Nam, xuất thân trong một gia đình Nho học. Bố tôi, Phạm Quỳnh, là chủ bút tạp chí Nam Phong, một ấn bản nổi tiếng đương thời và ghi lại dấu ấn sâu sắc trong lịch sử báo chí nước nhà. Không gian tiếng Việt, không gian văn hóa gia đình là chiếc nôi dẫn dắt tâm hồn tôi hòa điệu cùng Tổ quốc, Nhân dân. Tôi được nuôi dưỡng trong bầu sữa tinh thần dân tộc. Tôi và âm nhạc của tôi đến với cách mạng là do sự tự nguyện của ý thức. Khi ngoài tuổi hai mươi tôi đã viết Đảng đã cho ta cả một mùa xuân!...

Nhạc sĩ Phạm Tuyên và tác giả năm 1995

Mỗi lần nghĩ về nhạc sĩ Phạm Tuyên, tôi liên tưởng đến hai câu thơ của Phạm Tiến Duật trong trường ca Những cánh rừng không dân: “Cây cúc đắng quên lòng mình đang đắng/ Trổ hoa vàng dọc suối để ong bay”. Ông đã giữ riêng trong lòng mình những ẩn ức riêng tư, trọn đời theo cách mạng, dành tất cả trách nhiệm, cảm xúc và tâm huyết tạo nên một sự nghiệp âm nhạc đồ sộ, hiến tặng trái tim người nghệ sĩ cho đất nước, cho Đảng và Nhân dân. Tôn vinh những cống hiến to lớn của ông, năm 2012, Chủ tịch nước Trương Tấn Sang đã ký tặng nhạc sĩ Phạm Tuyên Giải thưởng Hồ Chí Minh, giải thưởng cao nhất về văn học - nghệ thuật với chùm ca khúc: Những ngôi sao ca đêm, Từ làng Sen, Đêm trên Cha Lo, Tiến lên đoàn viên, Đảng đã cho tôi sáng mắt sáng lòng. Năm 2013, Tổ chức kỷ lục Việt Nam đã xác lập kỷ lục Phạm Tuyên là nhạc sĩ có số lượng bài hát cho thiếu nhi được phổ biến rộng rãi nhất; trong số hơn 700 bài hát do ông sáng tác, có 1/3 tác phẩm ông viết cho lứa tuổi thiếu nhi. Có những ca khúc dành cho tuổi thơ của ông đã trở thành bài hát xuyên thế hệ, từ ông bà, bố mẹ hát rồi đến con cháu hát như Hành khúc Đội thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh, Chiếc đèn ông sao, Cô và mẹ, Cả tuần đều ngoan, Chú voi con ở Bản Đôn, Cánh én tuổi thơ hay Đêm pháo hoa... Trước đó, năm 2011, TP Hà Nội tôn vinh ông là một trong mười công dân ưu tú của Thủ đô bởi vị cựu chủ tịch Hội Âm nhạc Hà Nội, cựu Ủy viên Thường vụ Ban Chấp hành Hội Nhạc sĩ Việt Nam đã có những sáng tác về Hà Nội lưu dấu cảm xúc trong lòng công chúng: Hát dưới trời Hà Nội, Gặp nhau giữa trời thu Hà Nội, Có một mùa thu Hà Nội, Hà Nội những đêm không ngủ, Hà Nội Điện Biên Phủ trên không…

Ngồi bên ông, tôi nhẩm hát những ca khúc của ông: Đảng đã cho ta mùa xuân, Gửi nắng cho em, Chiếc gậy Trường Sơn, Con kênh ta đào, Màu cờ tôi yêu, Thành phố mười mùa hoa… Rồi, nhớ lại câu hỏi với ông mà tôi từng hỏi: “Có người nói, nhạc Phạm Tuyên cái “ta” nhiều quá, bao la quá?!”. Câu trả lời của người nhạc sĩ: “Tôi không quẩn quanh trong tình yêu đôi lứa, trong phạm trù cá nhân hạn hẹp. Tôi đồng hành với cuộc đời. Tôi đến với quần chúng, hòa điệu, và thấy chân trời mở rộng, vũ trụ bao la như không bao giờ cạn cảm hứng cho người nghệ sĩ…”.

Tác giả thăm nhạc sĩ Phạm Tuyên tại Hà Nội, tháng 10/2026

Cảm xúc riêng tư hòa điệu cùng cảm xúc chung của Nhân dân mà nhạc sĩ từng chia sẻ, sức sống của ca khúc Như có Bác trong ngày vui đại thắng là một ví dụ. Bài hát ấy, suốt nửa thế kỷ qua, người dân Việt Nam từ trẻ đến già đều thuộc, đều hát. Đó cũng là ca khúc đã vượt biên giới Việt Nam để lan tỏa đến với nhiều quốc gia trên thế giới. Nhạc sĩ Phạm Tuyên từng tâm sự với tôi về bài hát Như có Bác trong ngày vui đại thắng: “Không biết bao nhiêu người cảm động và khóc khi hát vang ca khúc này. Khi sáng tác, tôi cảm giác bài hát như có sẵn rồi, không phải là tôi viết thì sẽ là một nhạc sĩ khác sẽ viết ra nó”. Quả đúng vậy, ca khúc này đã đạt cả hai điều cần thiết là tính cụ thể và tính khái quát. Chỉ vài dòng ngắn gọn với giai điệu giản dị, nhưng bài hát đã khái quát về Thời đại Hồ Chí Minh, Con người Hồ Chí Minh và cuộc đấu tranh giành độc lập, tự do, thể hiện khát vọng thống nhất của dân tộc Việt Nam. Giai điệu và lời ca như một tiếng reo vui, một sự vỡ òa cảm xúc sau ba mươi năm dồn nén, chờ đợi. Người nhạc sĩ ấy đã hòa mình vào đời sống Nhân dân, trọn đời tận hiến sức lực, tâm huyết và tài năng của mình cho sự nghiệp cách mạng, cho đất nước, dân tộc. Như có Bác trong ngày vui đại thắng chỉ hình thành trong khoảng hai tiếng đồng hồ nhưng lại là cảm xúc của nhiều năm tháng, của cả cuộc đời, là nỗi xúc động sâu sắc của người nhạc sĩ yêu thiết tha Tổ quốc, gắn bó máu thịt với Nhân dân trong ngày giang sơn, cõi bờ và nhân tâm Việt Nam thu về một mối. Đặc biệt, đó là những giai điệu nói thay lòng thành kính tri ân của cả dân tộc đối với Bác Hồ kính yêu - Người đã mãi mãi về với cõi vĩnh hằng, không kịp đón ngày nước nhà thống nhất…

* * *

Chia tay nhạc sĩ Phạm Tuyên, tôi rời Thủ đô về lại phương Nam. Ánh mắt ông nhìn theo khi tôi cất bước rời căn hộ nơi tầng ba của chung cư N2 ở phố Vạn Bảo. Tôi ngoái lại nhìn ông và quay lại ôm ông thêm một vòng ôm thật chặt. Hơn ba thập niên rồi, nhiều lần đến thăm ông, tôi mãi nhớ những bậc cầu thang cũ kỹ dẫn lên căn phòng nhỏ. Căn phòng nhỏ của người nhạc sĩ lớn. Nơi tôi đã được ông và những thành viên gia đình chào đón và quý mến. Tôi trở về miền Nam, trong cái nắng hanh vàng cao nguyên mở máy nghe bản nhạc Gửi nắng cho em do ca sĩ Ngọc Tân thể hiện. Những giai điệu và ca từ thật đẹp, thật da diết: “Muốn gửi ra em một chút nắng vàng/ Thương cái rét của thợ cày thợ cấy/ Nên cứ muốn chia nắng đều ra ngoài ấy/ Có tình thương tha thiết của trong này…”.