'Ngày Văn hóa Việt Nam' và những đột phá

Ý nghĩa biểu tượng và thực chất của "ngày văn hóa Việt Nam"

điểm nhấn đầu tiên và dễ dàng nhận thấy nhất trong dự thảo là đề xuất chọn ngày 24/11 hằng năm là "Ngày Văn hóa Việt Nam", với chế độ người lao động được nghỉ làm việc, hưởng nguyên lương. Về mặt biểu tượng, việc chọn một ngày riêng cho văn hóa thể hiện sự ghi nhận sâu sắc của Đảng và Nhà nước đối với vai trò của lĩnh vực văn hóa. Trong suốt chiều dài lịch sử, văn hóa luôn là cốt lõi của bản sắc dân tộc, song việc dành riêng một ngày lễ nghỉ chính thức để tôn vinh lĩnh vực này là một bước tiến mang tính nhân văn sâu sắc. Nó không chỉ tạo ra một cột mốc thời gian để toàn xã hội cùng nhìn lại những giá trị truyền thống, đánh giá những thành tựu sáng tạo đương đại, mà còn gửi đi thông điệp mạnh mẽ: văn hóa không phải là thứ "xả hơi" hay "ngoại lai" trong guồng quay phát triển kinh tế, mà là một phần tất yếu, một quyền lợi chính đáng cần được bảo đảm.

Đề xuất người lao động được nghỉ làm và các thiết chế văn hóa, thể thao công lập miễn phí vé vào cửa là một giải pháp cụ thể nhằm hiện thực hóa quyền hưởng thụ văn hóa của Nhân dân. Trong hoàn cảnh cuộc sống hiện đại đầy bộn bề lo toan, việc dành một ngày để các gia đình, đặc biệt là người lao động, có thể tiếp cận các bảo tàng, di tích, nhà hát, công viên văn hóa mà không phải lo lắng về chi phí hay thời gian là một sự "cởi trói" đáng kể. Cơ quan soạn thảo đã nhìn nhận đúng thực trạng: mức hưởng thụ văn hóa của đại bộ phận dân cư còn hạn chế do cả yếu tố thời gian và kinh tế. Chính sách này, do đó, được kỳ vọng sẽ góp phần "khuyến khích sáng tạo của đội ngũ văn nghệ sĩ” thông qua việc tạo ra một công chúng rộng rãi hơn, đồng thời xây dựng đời sống văn minh, lành mạnh trong xã hội.

Cán bộ, chiến sĩ và những người trực tiếp tham gia làm nên Đại thắng mùa Xuân 1975 tham quan tại Tượng đài Chủ tịch Hồ Chí Minh trước trụ sở HĐND - UBND TPHCM và Bảo tàng TPHCM - Bến Nhà Rồng

"Cú hích" cho đầu tư phát triển văn hóa

tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc tạo ra một ngày lễ, nghị quyết sẽ chưa đủ tầm vóc để được gọi là "đột phá”. Điểm cốt lõi mang tính chiến lược của dự thảo nằm ở nhóm cơ chế, chính sách nhằm thu hút nguồn lực đầu tư cho lĩnh vực văn hóa, thể thao. Từ lâu, điểm nghẽn lớn nhất của ngành văn hóa không chỉ nằm ở ý thức xã hội mà còn ở thể chế. Các dự án văn hóa, đặc biệt là các công trình mang tính chất công cộng, thường xuyên gặp khó khăn trong khâu kêu gọi đầu tư do tính đặc thù về hiệu quả kinh tế không tức thời, thủ tục hành chính rườm rà và cơ chế phối hợp giữa nhà nước tư nhân còn nhiều vướng mắc.

Dự thảo nghị quyết lần này đề xuất cho phép triển khai một số dự án theo thủ tục rút gọn, bảo đảm quỹ đất và đẩy nhanh tiến độ thực hiện. Đây là một tín hiệu rất tích cực, thể hiện sự quyết tâm chính trị cao. Cơ chế "rút gọn" ở đây không có nghĩa là hạ chuẩn về chất lượng hay bỏ qua các quy định pháp luật bắt buộc, mà là sự cắt giảm các khâu trung gian không cần thiết, sự phối hợp liên ngành một cách đồng bộ và thông suốt. Trong cảnh đất đai ngày càng trở thành nguồn lực khan hiếm, việc "bảo đảm quỹ đất" cho phát triển văn hóa, thể thao được quy định cụ thể trong nghị quyết sẽ giúp khắc phục triệt để tình trạng quy hoạch "treo" hay việc các quỹ đất dành cho văn hóa bị chuyển đổi mục đích sang các dự án thương mại thuần túy.

Cân bằng giữa đặc thù và tính pháp lý

bên cạnh những kỳ vọng lớn lao, việc xây dựng một nghị quyết mang tính "đột phá” và "đặc thù” cũng đặt ra nhiều vấn đề cần được cân nhắc kỹ lưỡng. Thông qua hồ sơ thẩm định của Bộ Tư pháp, có thể thấy yêu cầu cao về tính hợp hiến, hợp pháp và tính thống nhất của hệ thống pháp luật. Cơ chế đặc thù, dù là cần thiết, nhưng phải được đặt trong khuôn khổ để không tạo ra sự phân biệt đối xử hoặc kẽ hở lợi ích nhóm.

Với cơ chế "thủ tục rút gọn" trong đầu tư xây dựng, cần phải xác định rõ ranh giới. Các dự án văn hóa thường có tính chất phức tạp, liên quan đến nhiều lĩnh vực như di sản, xây dựng, tài chính. Việc rút gọn thủ tục phải đi kèm với cơ chế giám sát đặc biệt, bảo đảm chất lượng công trình, hiệu quả sử dụng vốn, đặc biệt là vốn ngân sách nhà nước. Không thể vì "đột phá” mà bỏ qua các quy trình phản biện xã hội, đặc biệt đối với các dự án có tác động đến di sản văn hóa hoặc không gian sinh hoạt cộng đồng.

Đề xuất miễn phí vé vào cửa các thiết chế văn hóa, thể thao công lập vào ngày 24/11. Đây là chính sách nhân văn, nhưng cần có lộ trình và tính toán nguồn lực bù đắp. Hiện nay, nhiều bảo tàng, khu di tích đang phải tự cân đối ngân sách hoạt động thường xuyên từ nguồn thu vé. Việc miễn phí hoàn toàn trong một ngày, nếu không có cơ chế hỗ trợ từ ngân sách nhà nước, có thể gây áp lực tài chính lên các đơn vị quản lý. Hơn nữa, kinh nghiệm từ các quốc gia có ngày văn hóa quốc gia cho thấy, bên cạnh miễn phí, việc tổ chức các chương trình, hoạt động đặc sắc, có chiều sâu mới là yếu tố quyết định để thu hút công chúng, tránh tình trạng các thiết chế chỉ trở thành điểm "check-in" nhất thời.

Đại tướng Lương Tam Quang, Ủy viên Bộ Chính trị, Bộ trưởng Bộ Công an cùng các đồng chí lãnh đạo Trung ương và địa phương khánh thành Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh vào tháng 4/2025, tại Tây Ninh

Kỳ vọng về một tư duy phát triển toàn diện

vượt lên trên các điều khoản cụ thể, dự án Nghị quyết này phản ánh một bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý phát triển. Nếu như trước đây, văn hóa thường được nhìn nhận ở góc độ "bảo tồn" và "tuyên truyền" thì giờ đây, văn hóa được đặt trong tổng thể các chính sách phát triển kinh tế - xã hội với những công cụ thực thi mạnh mẽ: đất đai, đầu tư, nhân sự, ngày nghỉ lễ.

Việc thể chế hóa Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị thông qua một nghị quyết của Quốc hội thể hiện quyết tâm chính trị rất lớn. Nó không chỉ là công việc của riêng ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch mà còn là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị. Để nghị quyết sau khi được ban hành thực sự đi vào cuộc sống, không gây ra những xáo trộn về mặt pháp lý hay những phát sinh bất cập trong thực tiễn, công tác thẩm định của Bộ Tư pháp đóng vai trò then chốt. Việc rà soát kỹ lưỡng để bảo đảm tính tương thích với các luật hiện hành như Luật Đầu tư, Luật Xây dựng, Luật Đất đai, Luật Di sản văn hóa... là vô cùng cần thiết, tránh tình trạng "nghị quyết đột phá” nhưng lại "xung đột" với hệ thống pháp luật chung, gây khó khăn cho việc thực thi ở địa phương.

Có thể nói, việc Bộ Tư pháp công bố hồ sơ thẩm định dự án Nghị quyết về cơ chế, chính sách đột phá phát triển văn hóa là một bước tiến quan trọng, mở ra một chương mới cho sự nghiệp phát triển văn hóa Việt Nam. Với đề xuất "Ngày Văn hóa Việt Nam" và các cơ chế đặc thù về đầu tư, đất đai, dự thảo không chỉ hướng đến việc nâng cao mức hưởng thụ văn hóa của người dân, khuyến khích sáng tạo nghệ thuật mà còn tạo ra một khung pháp lý thông thoáng để huy động các nguồn lực xã hội.

Trên con đường hiện thực hóa những mục tiêu đó, cần có sự tính toán thấu đáo, khoa học để dung hòa giữa yêu cầu "đột phá” với tính ổn định của hệ thống pháp luật; giữa mục tiêu xã hội hóa với trách nhiệm quản lý nhà nước. Một nghị quyết tốt phải vừa đủ mạnh để tạo ra sự thay đổi, vừa đủ chắc để vận hành trơn tru trong thực tiễn. Hy vọng rằng, với sự chuẩn bị kỹ lưỡng từ khâu soạn thảo đến thẩm định, Nghị quyết khi được Quốc hội khóa XVI thông qua sẽ thực sự trở thành "cú hích" để văn hóa Việt Nam không chỉ được bảo tồn mà còn phát triển rực rỡ, xứng đáng với vai trò là sức mạnh nội sinh cho sự phát triển bền vững của đất nước trong kỷ nguyên mới.

TƯỜNG KHUÊ - TRÚC GIANG