Nghệ nhân 'giữ lửa' hương đen Xà Cầu bằng công nghệ

Ứng dụng công nghệ để phát triển

Nghề làm hương tăm đen ở thôn Xà Cầu đã tồn tại qua nhiều thế hệ và được công nhận là làng nghề truyền thống từ năm 2003. Tuy nhiên, khoảng 15 năm trở lại đây, khi nhiều hộ chuyển sang làm phế liệu nhựa, số hộ gắn bó với nghề giảm mạnh, hiện chỉ còn khoảng 5 hộ duy trì sản xuất.

Hơn 20 năm qua, nghệ nhân Nguyễn Tiến Thi vẫn miệt mài với nghề truyền thống. Ảnh: Tuyết Linh

Trước bối cảnh đó, ông Nguyễn Tiến Thi, Giám đốc Hợp tác xã sản xuất hương làng nghề Xà Cầu vẫn kiên trì gắn bó với nghề. Với ông, làm hương đen không chỉ là kế sinh nhai mà còn là sự tiếp nối nghề của cha ông.

Ông Thi chia sẻ: “Dù nhiều người không còn theo nghề, tôi vẫn luôn tự hào khi có thể tiếp tục gìn giữ nghề của cha ông. Đây là thành quả của nhiều thế hệ đã gắn bó, nuôi sống gia đình và góp phần vào sự phát triển chung của quê hương”.

Đặc trưng của hương đen Xà Cầu nằm ở mùi thơm trầm ấm từ nhựa trám rừng và than hoa, tạo nên màu đen riêng biệt. Nguyên liệu chủ yếu từ thảo mộc tự nhiên, không sử dụng hóa chất.

Theo ông Thi, sản phẩm hương gắn với yếu tố tâm linh, do đó người làm nghề phải đặt chữ “tâm” lên hàng đầu. Từ khâu chọn nguyên liệu đến sản xuất đều phải bảo đảm sạch, an toàn, phù hợp thị hiếu của người tiêu dùng.

Đáp ứng yêu cầu của thị trường, việc đổi mới phương thức sản xuất trở thành yếu tố quan trọng giúp làng nghề duy trì hoạt động. Nếu trước đây các công đoạn chủ yếu làm thủ công, thì hiện nay nhiều khâu đã được cơ giới hóa, nhất là se và sấy hương.

Việc sử dụng máy se hương góp phần rút ngắn thời gian sản xuất, tăng năng suất và bảo đảm sự đồng đều cho từng sản phẩm. Ảnh: Tuyết Linh

Việc ứng dụng máy móc không chỉ rút ngắn thời gian sản xuất, mà còn nâng cao năng suất và độ đồng đều của sản phẩm. Tuy nhiên, theo ông Thi, quá trình này đòi hỏi sự điều chỉnh phù hợp với đặc thù nguyên liệu.

“Hương đen làm từ nhựa trám có độ đặc cao, khác với các loại hương thông thường, nên chúng tôi phải vừa nghiên cứu, vừa cải tiến thiết bị để bảo đảm chất lượng sản phẩm”, ông Thi cho biết.

Đáng chú ý, từ khi đầu tư lò sấy lạnh trong những năm gần đây đã giúp hợp tác xã chủ động hơn trước điều kiện thời tiết, giữ được màu sắc và mùi hương đặc trưng. Nhờ đó, sản lượng hằng năm tăng khoảng 20%, đạt từ 100-150 tấn.

Dù có sự hỗ trợ của máy móc, nhưng theo những người làm nghề, giá trị cốt lõi của hương đen vẫn nằm ở nguyên liệu và sự chăm chút trong từng sản phẩm.

Để thương hiệu hương đen Xà Cầu phát triển bền vững

Năm 2016, Hợp tác xã sản xuất hương làng nghề Xà Cầu được thành lập với 12 thành viên, quy tụ những người có kinh nghiệm trong nghề, từng bước chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ sang liên kết. Hợp tác xã cũng tham gia Liên minh Hợp tác xã thành phố Hà Nội, từng bước được hỗ trợ xúc tiến thương mại, quảng bá sản phẩm và tiếp cận nguồn vốn.

Từ thực tế hoạt động, ông Thi cho biết: “Khi chuyển sang mô hình hợp tác xã, chúng tôi có tư cách pháp nhân nên việc ký kết với đối tác thuận lợi hơn, đồng thời bảo đảm quyền lợi cho các bên và người lao động”.

Ông Nguyễn Tiến Thi cho biết, ông đã dành nhiều tâm huyết cho quá trình tự tìm hiểu, học hỏi để hoàn thiện công nghệ sấy lạnh. Ảnh: Tuyết Linh

Trên nền tảng tổ chức sản xuất được củng cố, công tác xây dựng và phát triển thương hiệu hương đen Xà Cầu cũng được chú trọng. Sản phẩm ngày càng đa dạng về màu sắc, bao bì, mẫu mã: hương bài, hương quế, hương xạ, hương trầm…, từng bước đáp ứng nhu cầu tiêu dùng và gia tăng độ nhận diện trên thị trường.

Để việc phát triển thương hiệu thực hiện bài bản, hoạt động xây dựng và bảo hộ nhãn hiệu tập thể được triển khai trên cơ sở các chính sách của thành phố Hà Nội. Nhờ đó, Hợp tác xã sản xuất hương làng nghề Xà Cầu đã được đăng ký bảo hộ tại Cục Sở hữu trí tuệ; đồng thời, địa phương đang hoàn thiện hồ sơ đề nghị công nhận nhãn hiệu tập thể, dự kiến được cấp trong thời gian tới.

Tuy nhiên, theo ông Thi, khó khăn lớn hiện nay là mặt bằng sản xuất chưa ổn định. Cơ sở đã hai lần di chuyển và dự kiến tiếp tục chuyển địa điểm trong thời gian tới, ảnh hưởng đến định hướng phát triển lâu dài.

Trong bối cảnh đó, Đề án tổng thể phát triển làng nghề Hà Nội giai đoạn 2024-2030, tầm nhìn đến năm 2050, cùng Nghị quyết số 49/2025/NQ-HĐND của thành phố Hà Nội với các chính sách hỗ trợ nghệ nhân, cơ sở sản xuất được kỳ vọng sẽ từng bước tháo gỡ vướng mắc, tạo điều kiện để làng nghề phát triển bền vững.

“Chúng tôi mong muốn có mặt bằng ổn định để yên tâm sản xuất, từ đó có thể duy trì nghề lâu dài và truyền lại cho thế hệ sau”, ông Thi bày tỏ.

Vi Giáng - Tuyết Linh