Nghệ nhân Kiều Đức Thưởng nối mạch nghề xưa, thắp hồn di sản Việt

Ở làng nghề Thủ Độ, nhắc đến dòng họ Kiều Đức, nhiều người vẫn dành sự trân trọng đặc biệt. Cha của ông Thưởng là cố nghệ nhân Kiều Đức Nghĩa - người được xem là nghệ nhân đầu tiên của làng nghề Thủ Độ. Từ khoảng năm 1960, cụ Nghĩa đã miệt mài gắn bó với nghề mộc, truyền dạy kỹ thuật, giữ gìn những tinh hoa của nghề cho nhiều thế hệ thợ trong vùng. Con trai lớn của cụ Nghĩa là nghệ nhân Kiều Đức Ngợi, một nghệ nhân nổi tiếng trong lĩnh vực mộc mỹ nghệ và dát vàng truyền thống.

Sinh ra trong môi trường ấy, Kiều Đức Thưởng lớn lên cùng mùi thơm của gỗ, cùng tiếng đục, tiếng đẽo vang lên mỗi ngày trong xưởng nghề của gia đình. Những bài học đầu tiên về nghề không đến từ trường lớp mà từ chính đôi bàn tay chai sạn của người cha, từ những câu chuyện về nghề, về đạo làm nghề và về trách nhiệm gìn giữ truyền thống mà các thế hệ đi trước truyền lại. Nghề mộc dần ngấm vào ông một cách tự nhiên!

Chân dung nghệ nhân Kiều Đức Thưởng.

Nhưng điều đặc biệt là thay vì chỉ tiếp nối con đường sản xuất đồ gỗ truyền thống, ông lại lựa chọn một hướng đi nhiều thử thách hơn: Nghiên cứu, phục dựng các di sản văn hóa, cổ vật lịch sử bằng chất liệu và kỹ thuật của nghề mộc mỹ nghệ.

Từ những năm 2005 - 2006, ông Kiều Đức Thưởng đã dành tâm huyết nghiên cứu và tìm hiểu về các di sản và cổ vật quý của Việt Nam - đặc biệt là về cổ vật trống đồng Đông sơn của người Việt cổ để ứng dụng đưa vào sản xuất sản phẩm thủ công mỹ nghệ từ các loại gỗ xoan trồng được phép khai thác sử dụng trong chế biến gỗ nhằm bảo vệ môi trường.

Ngày 28/6/2005, bộ cửa Khái quát lịch sử văn hóa Việt Nam do doanh nghiệp của nghệ nhân Kiều Đức Thưởng sản xuất đã được cấp chứng nhận Cúp vàng Nông nghiệp tại Hội trợ triển lãm Quốc tế AGROVIET 2005.

Bộ bàn ghế Lạc Việt chạm khắc hoa văn Trống Đồng Ngọc Lũ sản xuất bằng gỗ xoan trồng do nghệ nhân Kiều Đức Thưởng nghiên cứu, chế tác đã đạt giải sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu khu vực phía Bắc lần thứ nhất.

Cùng với sản phẩm trên, nghệ nhân Kiều Đức Thưởng cũng là cha đẻ của công trình phục dựng Tháp gốm men Chùa Trò - bảo vật quốc gia nổi tiếng của vùng đất Phú Thọ. Tháp gốm men Chùa Trò có niên đại từ thế kỷ XIV, là hiện vật độc bản mang giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và khoa học. Tháp cao 1,45m, gồm 9 tầng, được phủ ba màu men đặc trưng của gốm Đại Việt thời Lý - Trần là xanh ngọc, trắng và nâu. Điều làm nên sự độc đáo của bảo vật là hệ thống 468 tượng Phật cùng hàng loạt hoa văn mang đậm dấu ấn nghệ thuật Phật giáo như hoa sen, lá đề, bảo tháp, rồng, mây, ngọc báu, chim thần Kinari...

Năm 2024, bộ sản phẩm tháp trầm hương gốm gỗ Hải Âu và biểu tượng Tháp men gốm Chùa trò do nghệ nhân Kiều Đức Thưởng là tác giả nghiên cứu phục dựng đã được cấp chứng nhận Bảo vật tinh hoa làng nghề Việt Nam.

Để phục dựng bộ sản phẩm này, ông tập hợp đội ngũ thợ lành nghề của làng mộc Thủ Độ, đầu tư máy quét 3D hiện đại để nghiên cứu, đo đạc và tái hiện từng chi tiết của bảo vật. Đó là quá trình kéo dài với vô vàn thử nghiệm. Từng hoa văn, từng tỷ lệ kiến trúc đều được nghiên cứu kỹ lưỡng nhằm giữ nguyên thần thái của hiện vật gốc. Sau nhiều năm miệt mài, những phiên bản phục dựng Tháp gốm men Chùa Trò bằng gỗ mít, gỗ sưa, gỗ xoan đào kết hợp sơn son thếp vàng truyền thống đã ra đời. Các phiên bản nhỏ bằng gỗ và sứ phục vụ nhu cầu trưng bày, lưu niệm, quà tặng văn hóa cũng được phát triển.

Các sản phẩm nhanh chóng nhận được sự quan tâm của công chúng và du khách. Nhiều phiên bản tỷ lệ 1:1 của tháp được trưng bày tại các hội nghị, hội thảo, sự kiện văn hóa lớn, lễ hội Tây Thiên, các làng văn hóa kiểu mẫu, Hội thảo quốc gia về xây dựng làng văn hóa kiểu mẫu, cuộc thi Hoa hậu Du lịch thế giới 2022 và nhiều chương trình giao lưu quốc tế… Từ một bảo vật vốn chỉ hiện diện trong không gian linh thiêng của ngôi chùa cổ, hình ảnh Tháp gốm men Chùa Trò đã bước ra đời sống đương đại, trở thành sản phẩm văn hóa mang đậm bản sắc của quê hương.

Không chỉ được biết đến là "cha đẻ" của sản phẩm bảo vật tinh hoa làng nghề Tháp gốm men Chùa Trò, nghệ nhân Kiều Đức Thưởng còn là tác giả của bức tranh gỗ "Làng quê Đất Tổ" được trưng bày tại triển lãm chào mừng Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh Phú Thọ lần thứ Nhất. Ít ai biết rằng tác phẩm được tạo nên từ một khối gỗ lũa Ngọc am quý hiếm nặng tới 1,2 tấn, từng nằm dưới lòng sông Hồng hàng trăm năm và bị cháy hỏng hơn 30% sau một vụ hỏa hoạn.

Từ phần gỗ tưởng chừng bỏ đi ấy, ông cùng các nghệ nhân ở Hà Tây, Hải Dương và làng Thủ Độ đã miệt mài nhiều tháng trời để "hồi sinh" tác phẩm. Khi lớp than đen được loại bỏ, vẻ đẹp của thời gian dần hiện ra trong từng thớ gỗ. Tác phẩm hoàn thiện cao 213cm, rộng 227cm, dày 61cm, nặng gần 500kg. Trên nền gỗ cổ, hình ảnh núi Nghĩa Lĩnh, Đền Hùng, Tháp Bình Sơn, ngã ba Bạch Hạc cùng những phiên chợ quê, trò chơi dân gian, cánh đồng, dòng sông và nhịp sống của người dân trung du Bắc Bộ được tái hiện sinh động. Đây không chỉ là một tác phẩm mỹ nghệ, bức tranh còn là câu chuyện về cội nguồn, về bản sắc văn hóa và khát vọng phát triển của vùng đất Đất Tổ.

Hiện nay, trên cương vị Giám đốc Công ty TNHH Xây dựng và Sản xuất Hải Âu, ông Thưởng đang tạo việc làm thường xuyên cho 10 lao động địa phương với mức thu nhập ổn định cùng hàng chục lao động thời vụ. Ông cũng thường xuyên mở các lớp đào tạo nghề, truyền dạy kỹ năng cho thế hệ trẻ, góp phần gìn giữ và phát triển nghề truyền thống.

Nhìn lại chặng đường đã qua, nghệ nhân Kiều Đức Thưởng vẫn luôn đau đáu với câu chuyện bảo tồn di sản. Ông tâm sự: "Là một nghệ nhân làng nghề, tôi luôn tâm niệm rằng mỗi tác phẩm phục dựng không chỉ là hiện vật của quá khứ mà còn là sứ giả văn hóa của dân tộc Việt Nam.

Thông qua việc phục dựng các di sản, bảo tồn nghề truyền thống và sáng tạo các sản phẩm mang đậm bản sắc dân tộc, tôi mong muốn góp phần gìn giữ những giá trị lịch sử, văn hóa quý báu mà cha ông ta đã để lại nhằm góp phần quảng bá hình ảnh đất nước, con người Việt Nam, giới thiệu vẻ đẹp của lịch sử, văn hóa và du lịch của quê hương đến với bạn bè trong nước và quốc tế. Tôi tin rằng khi di sản được gìn giữ bằng tình yêu và trách nhiệm, nó không chỉ làm giàu đời sống tinh thần của cộng đồng mà còn góp phần phát triển du lịch, kinh tế và nâng cao vị thế văn hóa Việt Nam trên trường quốc tế. Đó chính là khát vọng và trách nhiệm của người nghệ nhân làng nghề chúng tôi hôm nay."

Có lẽ, đó cũng chính là điều làm nên giá trị lớn nhất của nghệ nhân Kiều Đức Thưởng. Không chỉ kế thừa nghề của cha ông, ông đang tiếp tục viết tiếp câu chuyện của làng nghề bằng một cách riêng: Đưa di sản từ quá khứ bước vào cuộc sống hôm nay, để những tinh hoa văn hóa dân tộc tiếp tục được gìn giữ, lan tỏa và trường tồn cùng thời gian.