'Nghe Sài Gòn kể chuyện': Khi tư liệu lưu trữ bước ra đời sống

Mở đầu chuỗi chương trình ngày 17/4, tọa đàm với chủ đề “Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định thời Pháp thuộc - Những dấu ấn lịch sử” đã thu hút sự quan tâm của đông đảo công chúng tại TP Hồ Chí Minh. Tại đây, Tiến sĩ Lê Hữu Phước (nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh) đã đưa ra một góc nhìn nhiều chiều về đời sống đô thị thời thuộc địa, dựa trên các nguồn tài liệu lưu trữ.

Tiến sĩ Lê Hữu Phước trò chuyện tại chương trình.

Theo Tiến sĩ Lê Hữu Phước, những thập niên đầu thế kỷ XX, Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định là một không gian xã hội đa dạng nhưng cũng đầy tương phản. “Sài Gòn không phải chỉ có sự lãng mạn như cái tên "Hòn ngọc Viễn Đông" mà người Pháp đặt cho nó”, Tiến sĩ Hữu Phước dẫn lại nhận xét của một nhà báo phương Tây khi nhìn về đô thị này.

Danh xưng “Hòn ngọc Viễn Đông” từng được chính quyền thực dân sử dụng để ca ngợi một đô thị hiện đại, trung tâm kinh tế - giải trí của Đông Dương, với các công trình kiến trúc bề thế, khu phố Tây sang trọng và đời sống thượng lưu xa hoa. Tuy nhiên, đằng sau vẻ ngoài đó là một thực tế khác, phần lớn người Việt và người Hoa phải lao động nặng nhọc với thu nhập thấp, tạo nên nền tảng cho sự “phồn hoa” ấy.

Không gian trưng bày các tư liệu tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II.

Những tư liệu được giới thiệu tại tọa đàm cho thấy hình ảnh đối lập rõ nét, một bên là dinh thự, công sở nguy nga, khu phố của giới thực dân và thương nhân giàu có; bên kia là các xóm lao động chật chội, nhà ở tạm bợ của công nhân, nông dân và thợ thủ công nghèo. Chính sự phân hóa này đã góp phần nuôi dưỡng các phong trào đấu tranh trong suốt thời kỳ thuộc địa.

Không dừng lại ở việc phản ánh mặt trái, các tài liệu lưu trữ cũng cho thấy Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định là vùng đất năng động, nơi hội tụ nhiều yếu tố tạo nên diện mạo đô thị hiện đại.

Trong giai đoạn này, hệ thống hạ tầng được xây dựng nhanh chóng với nhiều công trình vẫn còn dấu ấn đến hôm nay như cảng Sài Gòn, Nhà Rồng, xưởng Ba Son, các công trình hành chính và tiện ích đô thị. Đồng thời, nơi đây cũng là điểm khởi đầu cho nhiều yếu tố văn minh mới như chữ Quốc ngữ, báo chí, hệ thống giáo dục tân học, các thiết chế văn hóa - khoa học hiện đại.

Đông đảo các bạn trẻ và những người yêu mến tham gia trò chuyện, tìm hiểu về Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định thời Pháp thuộc.

Tiến sĩ Lê Hữu Phước nhận định, chính sự giao thoa giữa các yếu tố bản địa và ngoại lai, cùng dòng chảy cư dân từ nhiều vùng miền đã tạo nên một Sài Gòn đa sắc, giàu năng lực hội nhập. “Có thể không sinh ra tại đây, nhưng rất nhiều người đã gắn bó, sống và góp phần làm nên diện mạo vùng đất Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định”, ông Phước nhấn mạnh.

Đại diện Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II cho biết, chuỗi tọa đàm “Nghe Sài Gòn kể chuyện” được xây dựng nhằm phát huy giá trị tài liệu lưu trữ theo hướng mở, gắn với trải nghiệm của công chúng. Thay vì chỉ phục vụ nghiên cứu, các tư liệu được chọn lọc, giới thiệu theo chủ đề, kết hợp thuyết trình, đối thoại và trưng bày trực quan. Từ đó, các tài liệu lưu trữ được đến gần hơn với công chúng, biến những tư liệu tưởng như khô khan thành những câu chuyện sinh động, có khả năng kết nối với đời sống hiện tại.

Những tư liệu quý về di sản văn hóa được trưng bày, lan tỏa rộng rãi đến công chúng.

Tiếp nối, buổi 2 (12/5) sẽ đi sâu vào “Dấu ấn quy hoạch đô thị cận - hiện đại”, do KTS - NCS Ngô Toàn, Đại học Western Sydney trình bày, phân tích quá trình quy hoạch và mở rộng đô thị qua từng giai đoạn, đặc biệt là sự giao thoa giữa tư duy quy hoạch phương Tây và bối cảnh bản địa.

Ở buổi 3 (21/5), chủ đề “Di sản kiến trúc - Những ‘viên gạch’ kể chuyện” với sự tham gia của giảng viên Nguyễn Ngọc Sơn, Trường Đại học Kiến trúc TP Hồ Chí Minh sẽ tiếp cận từ góc độ kiến trúc, lý giải giá trị của từng công trình, vật liệu, phong cách như những “chứng nhân” lưu giữ ký ức đô thị.

Buổi 4 (4/6) với chủ đề “Trên bến dưới thuyền - "Cảng thị" sầm uất phương Nam”, nhà nghiên cứu Trần Hữu Phúc Tiến sẽ tái hiện không gian giao thương nhộn nhịp của Sài Gòn xưa, nhấn mạnh vai trò của hệ thống sông ngòi, bến cảng trong việc hình thành một đô thị thương mại đặc trưng.

Khu vực trưng bày sách về vùng đất Sài Gòn xưa.

Đến buổi 5 (12/6), chương trình chuyển sang góc nhìn đời sống với chủ đề “Đời sống văn hóa - xã hội - kinh tế qua những hình ảnh của các nhà sưu tầm”. Hai nhà sưu tầm Huỳnh Tấn Thành và Nguyễn Đại Hùng Lộc sẽ giới thiệu các bộ sưu tập hình ảnh quý, phản ánh sinh hoạt thường nhật, nghề nghiệp, không gian sống của cư dân Sài Gòn qua từng thời kỳ.

Khép lại chuỗi là buổi 6 (19/6) với chủ đề “Sài Gòn tân thời và những câu chuyện hay gắn với vùng đất”, do nhà báo Cù Mai Công chia sẻ, mang đến những câu chuyện gần gũi, góp phần kết nối quá khứ với hiện tại của đô thị.

Điểm xuyên suốt của toàn bộ chuỗi tọa đàm là cách khai thác tài liệu lưu trữ như một nguồn “chất liệu kể chuyện”. Mỗi buổi không chỉ dừng ở trình bày học thuật mà còn lồng ghép giới thiệu ấn phẩm, trưng bày bản đồ, hình ảnh và tổ chức hoạt động tương tác trực tiếp cũng như trên nền tảng số. Người tham dự có thể tiếp cận tư liệu theo nhiều cách: Nghe, nhìn, trao đổi và trải nghiệm.

Chuội tọa đàm diễn ra tại trụ sở Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II (2 Ter Lê Duẩn, TP Hồ Chí Minh) và mở cửa tự do.