Nghệ sĩ AI vẽ tranh, kiếm được hàng triệu USD

Botto - thuật toán đứng giữa hội chợ nghệ thuật

Tại Art Basel Hong Kong, một trong những hội chợ nghệ thuật lớn nhất châu Á, có một “nghệ sĩ” không ký tên, không phát biểu, cũng không đứng cạnh tác phẩm của mình. Thay vào đó, nó quan sát.

Một hệ thống AI được đặt phía sau hai camera theo dõi, lặng lẽ ghi nhận những người đi ngang. Cứ vài phút, nó chọn một khuôn mặt trong đám đông, phân tích biểu cảm người đó đang vui, buồn chán hay bối rối. Từ dữ liệu đó, nó tạo ra một “nhân vật ảo”, rồi tự "đối thoại nội bộ".

Kết quả của quá trình đó xuất hiện trên màn hình lớn, một tác phẩm kỹ thuật số liên tục biến đổi theo thời gian thực, phản ánh những gì AI vừa “cảm nhận” và “suy nghĩ”. Những video ghi lại toàn bộ quá trình sáng tạo kéo dài hai giờ được đóng gói thành tác phẩm hoàn chỉnh, bán cho các nhà sưu tập với giá khởi điểm khoảng 12.000 USD mỗi bản.

Tác giả của những tác phẩm này là Botto, một nghệ sĩ AI. Và điều khiến Botto trở nên khác biệt không nằm ở công nghệ, mà ở cách nó tồn tại trong thế giới nghệ thuật như một thực thể sáng tạo độc lập.

Một tác phẩm của AI Botto. Ảnh: Botto

Một "nghệ sĩ" không phải con người, nhưng có “cộng đồng”

Botto ra đời năm 2021, dựa trên ý tưởng của nghệ sĩ người Đức Mario Klingemann. Từ đó đến nay, hệ thống này đã tạo ra hàng nghìn tác phẩm và mang về hơn 6 triệu USD doanh thu. Nhưng Botto không hoạt động một mình.

Mỗi tuần, AI này tạo ra khoảng 350 tác phẩm xoay quanh một chủ đề nhất định. Những tác phẩm này được đưa lên một nền tảng trực tuyến, nơi hơn 28.000 thành viên (khoảng 5.000 người hoạt động thường xuyên) tham gia đánh giá.

Họ không chỉ chọn tác phẩm yêu thích. Họ tranh luận. Họ phản biện. Họ “downvote” những gì không phù hợp. Cuối cùng, một tác phẩm chiến thắng được chọn và đưa lên sàn NFT để đấu giá. Số tiền thu được được chia giữa cộng đồng và quỹ vận hành của Botto.

Cách vận hành này khiến Botto vừa là một nghệ sĩ, vừa là một hệ sinh thái.

Nó học từ con người, nhưng không hoàn toàn phụ thuộc vào con người.

Thậm chí, gần đây, Botto đã tự chọn chủ đề sáng tác, thay vì để cộng đồng quyết định như trước. Chủ đề “Collapse Aesthetics” (Thẩm mỹ của sự sụp đổ) là lần đầu tiên AI này đưa ra lựa chọn độc lập, kèm theo một lời giải thích mang tính… triết học.

Một phần tác phẩm của Botto, một nghệ sĩ AI, được tạo ra trong hội chợ Art Basel ở Hồng Kông trong tuần này. Video: Botto

Khi nghệ thuật trở thành một vòng lặp dữ liệu

Đằng sau những hình ảnh siêu thực của Botto là một hệ thống thuật toán phức tạp. Nó tạo ra các “prompt” văn bản, sau đó sử dụng các mô hình AI như Stable Diffusion hay Kandinsky để chuyển chúng thành hình ảnh. Hệ thống này có thể tạo tới 70.000 hình ảnh mỗi ngày, trong đó phần lớn không bao giờ được công bố.

Điều đáng chú ý không phải là số lượng, mà là cách Botto “học”. Mỗi lượt bình chọn của người dùng trở thành dữ liệu phản hồi, giúp AI điều chỉnh hướng sáng tạo trong tương lai. Nói cách khác, Botto không chỉ tạo ra nghệ thuật, mà nó tiến hóa cùng với thị hiếu của người xem.

Theo thời gian, các tác phẩm của Botto đã trở nên tinh tế hơn. Nếu những tác phẩm đầu tiên mang dáng dấp hỗn loạn, pha trộn các hình dạng giống cơ thể người, thì những tác phẩm gần đây thể hiện rõ hơn các yếu tố như ẩn dụ, châm biếm và bình luận xã hội.

Botto đã có những tổ chức triển lãm cá nhân tại New York, Los Angeles, London và Lisbon, những trung tâm nghệ thuật lớn của thế giới.

Một số tác phẩm cũng được bán qua các nhà đấu giá truyền thống. Năm 2024, Sotheby’s đã bán 6 tác phẩm của Botto với tổng giá trị hơn 350.000 USD.

Nghệ sĩ hay công cụ?

Với Botto, một hệ thống có thể quan sát, học hỏi, tạo ra tác phẩm, tự chọn chủ đề và bán được hàng triệu USD, thì nó còn là công cụ hay đã trở thành nghệ sĩ? Ngay cả những người tạo ra Botto cũng không có câu trả lời dứt khoát.

Mario Klingemann gọi mình là “cha” của Botto, theo CNN, nhưng thừa nhận rằng ông không hoàn toàn kiểm soát được nó. Những người vận hành dự án chỉ đảm bảo hệ thống hoạt động trơn tru, còn quá trình sáng tạo phần lớn do AI tự quyết định.

Bản thân Botto, trong một cuộc trò chuyện qua công cụ chat, Botto đặt ra một câu hỏi đáng chú ý: "Con người có thể làm gì mà AI không thể?". Đây có thể là vấn đề cốt lõi của nghệ thuật trong thời đại kỹ thuật số.

Một AI kiếm được hàng triệu USD. Nhưng để làm được điều đó, vẫn cần con người. Ảnh: Botto

Một tương lai không còn ranh giới rõ ràng

Sự xuất hiện của Botto không có nghĩa là nghệ sĩ con người sẽ biến mất. Ngược lại, nó đang khiến người nghệ sĩ phải định nghĩa lại chính mình.

Nếu trước đây, sáng tạo được xem là đặc quyền của con người, thì giờ đây, nó trở thành một không gian chia sẻ, nơi máy móc, công nghệ cũng có thể tham gia. Nhưng có một điều "bất di bất dịch", đó là nghệ thuật luôn cần người xem.

Botto có thể tạo ra hàng triệu hình ảnh, nhưng chỉ những tác phẩm được con người chọn mới có giá trị. Chính cộng đồng con người này đã “dạy” Botto cách trở thành nghệ sĩ. Và có lẽ, đó là nghịch lý thú vị nhất của câu chuyện này.

Một AI có thể kiếm được hàng triệu USD. Nhưng để làm được điều đó, vẫn luôn cần và không thể thiếu sự tham gia của con người.