Nghệ thuật biểu diễn đánh thức di sản trong đời sống đương đại

Ngày 26/3, Khoa Quản lý Văn hóa, Nghệ thuật (Trường Đại học Văn hóa Hà Nội) tổ chức tọa đàm Vai trò của nghệ thuật biểu diễn trong phát huy giá trị di sản. Sự kiện thu hút sự quan tâm của đông đảo giảng viên, sinh viên và những người làm nghề, mở ra không gian đối thoại học thuật, thực tiễn về cách thức đưa di sản văn hóa sống trong đời sống hiện đại thông qua nghệ thuật biểu diễn.

Tọa đàm có sự tham gia của hai diễn giả giàu kinh nghiệm: biên kịch, tổng đạo diễn Hồng Hoa - người có nhiều đóng góp trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn với các tác phẩm giàu chiều sâu văn hóa và nhạc sĩ Nguyễn Cường - tên tuổi lớn của âm nhạc Việt Nam, nổi bật với những sáng tác mang đậm hơi thở dân gian đương đại.

Các diễn giả tại tọa đàm.

Nghệ thuật biểu diễn - cầu nối đánh thức di sản

Trong bối cảnh xã hội hiện đại vận động không ngừng, di sản văn hóa không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn, lưu giữ mà cần được đánh thức bằng những hình thức thể hiện mới mẻ, sáng tạo. Tại tọa đàm, các ý kiến đều thống nhất rằng nghệ thuật biểu diễn chính là một trong những phương thức hiệu quả nhất để hiện thực hóa mục tiêu này.

Chia sẻ tại sự kiện, đạo diễn Hồng Hoa nhấn mạnh: nghệ thuật biểu diễn giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc phát huy giá trị lịch sử và văn hóa dân tộc. Theo bà, sân khấu có khả năng tái sinh những câu chuyện tưởng chừng chỉ tồn tại trong sách vở, đưa chúng trở thành những trải nghiệm sống động, giàu cảm xúc.

"Những nhân vật lịch sử, những lát cắt văn hóa khi được đưa lên sân khấu sẽ trở nên gần gũi hơn với công chúng. Khán giả không chỉ biết mà còn cảm và hiểu sâu sắc hơn về di sản", bà nói.

Không chỉ dừng lại ở việc tái hiện, nghệ thuật biểu diễn còn là kênh truyền tải tự nhiên các yếu tố văn hóa như âm nhạc, ngôn ngữ, trang phục, phong tục… Từ đó, di sản không còn là những giá trị tĩnh mà trở thành một phần sống động của đời sống đương đại.

Một trong những nội dung trọng tâm của tọa đàm là cách chuyển hóa chất liệu truyền thống thành tác phẩm đương đại, bài toán luôn đặt ra cho người làm nghệ thuật.

Theo đạo diễn Hồng Hoa, nghệ thuật biểu diễn không chỉ có chức năng bảo tồn mà còn phải góp phần làm mới di sản. Sự kết hợp giữa yếu tố truyền thống và tinh thần sáng tạo hiện đại giúp di sản không bị đóng khung mà tiếp tục phát triển trong bối cảnh mới.

Bà phân tích rõ các khía cạnh thể hiện vai trò này: Nghệ thuật biểu diễn giúp khơi gợi niềm tự hào dân tộc, đặc biệt với thế hệ trẻ, thông qua những câu chuyện lịch sử và văn hóa được kể lại một cách sinh động. Các chương trình biểu diễn kết hợp du lịch, như show thực cảnh, đang trở thành sản phẩm văn hóa đặc sắc, góp phần thúc đẩy kinh tế và quảng bá hình ảnh quốc gia. Những nghi lễ, lễ hội, diễn xướng dân gian khi được biểu diễn góp phần củng cố bản sắc và sự kết nối xã hội. Nghệ thuật hiện đại giúp làm mới di sản, nhưng phải đặt ra bài toán giữ gìn bản sắc.

Tuy nhiên, bà cũng thẳng thắn chỉ ra thách thức: khán giả ngày nay ngày càng khắt khe, đòi hỏi cao hơn về chất lượng nghệ thuật. Điều này buộc các đơn vị sản xuất phải đầu tư nghiêm túc, tránh tình trạng khai thác di sản một cách hời hợt.

Giữ hồn cốt trong chuyển hóa chất liệu truyền thống

Ở góc độ âm nhạc, nhạc sĩ Nguyễn Cường mang đến những chia sẻ giàu trải nghiệm về hành trình chuyển hóa chất liệu dân gian thành các tác phẩm mang hơi thở đương đại.

Ông cho rằng, điều quan trọng nhất là sự am hiểu sâu sắc về chất liệu truyền thống: "Người sáng tạo phải đi vào bên trong di sản, hiểu cấu trúc, tinh thần và bối cảnh văn hóa của từng làn điệu. Khi hiểu đúng, mới có thể phát triển mà không làm sai lệch bản chất".

Theo nhạc sĩ, việc xác định cốt lõi của truyền thống là yếu tố then chốt. Đó có thể là thang âm, tiết tấu, cách luyến láy hay tinh thần cảm xúc đặc trưng. Những yếu tố này cần được giữ lại, trong khi sự đổi mới nên tập trung ở hình thức thể hiện như phối khí, dàn dựng hay ngôn ngữ nghệ thuật.

Một cảnh trong vở ca kịch "Hùm thiêng Yên Thế" do biên kịch Hồng Hoa làm tổng đạo diễn, nhạc sĩ Nguyễn Cường phụ trách âm nhạc.

Một nguyên tắc quan trọng khác là sự tiết chế. Việc kết hợp giữa truyền thống và hiện đại cần hài hòa, tránh hiện đại hóa quá mức khiến tác phẩm mất bản sắc, hoặc ngược lại, quá nặng tính bảo tồn khiến khó tiếp cận khán giả.

"Công nghệ, ánh sáng, sân khấu hay cách kể chuyện đều cần phục vụ cho việc tôn vinh chất liệu truyền thống, chứ không làm lu mờ nó", nhạc sĩ nhấn mạnh.

Ông cũng cho rằng, một tác phẩm thành công là khi vừa giữ được hồn cốt dân tộc, vừa tạo được sự đồng cảm với khán giả đương đại. Đó là sự gặp gỡ giữa giá trị cũ và cảm xúc mới.

Từ trải nghiệm cá nhân, nhạc sĩ Nguyễn Cường chia sẻ hành trình tích lũy, rèn luyện không ngừng trong sáng tạo nghệ thuật. Ông nhấn mạnh vai trò của trải nghiệm sống, nghiên cứu và sự kiên trì.

Nhạc sĩ cũng cho rằng nghệ thuật chân chính phải xuất phát từ tình yêu, sự chân thành và khát vọng cống hiến cho văn hóa dân tộc. Một tác phẩm nghệ thuật giống như món ăn tinh thần, muốn chạm tới trái tim công chúng cần sự tinh tế trong kết hợp các yếu tố truyền thống và hiện đại.

Các ý kiến tại chương trình cũng cho rằng, trong bối cảnh hội nhập quốc tế và sự phát triển mạnh mẽ của các loại hình giải trí hiện đại, những giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ phai nhạt. Vì vậy, trách nhiệm của nghệ sĩ không chỉ là sáng tạo mà còn là gìn giữ, lan tỏa và truyền cảm hứng về di sản.

Đạo diễn Hồng Hoa nói trách nhiệm ấy cần được thể hiện bằng thái độ nghiêm túc với nghề, sự tôn trọng di sản và ý thức đổi mới sáng tạo. Nghệ sĩ không chỉ là người kể chuyện mà còn là người giữ lửa cho văn hóa dân tộc.

Tình Lê