Nghề tre dừa Cẩm Thanh: Từ mái nhà làng quê đến sản phẩm thế giới

Hội An từ cuối thế kỷ 16 đã được mệnh danh là vùng đất "hội nhân, hội thủy, hội văn." Trên nền tảng đó, những làng nghề truyền thống mọc lên, trở thành mạch nguồn nuôi dưỡng bản sắc văn hóa của thương cảng quốc tế Faifo suốt nhiều thế kỷ.

Nghề làm nhà tranh tre dừa là một trong những làng nghề ra đời sớm nhất tại đây, phân bố rải rác ở Cẩm Châu, Cẩm Kim và tập trung nhiều nhất ở Cẩm Thanh, vùng hạ lưu sông Thu Bồn tiếp giáp Cửa Đại, nơi các dòng sông lớn của xứ Quảng hội tụ trước khi ra biển.

Đất và nghề sinh ra nhau

Cẩm Thanh nằm cách Khu phố cổ Hội An chừng 3 kilômét về phía Đông Nam, bốn bề bao bọc bởi hạ lưu sông Thu Bồn, sông Ba Chươm và sông Đò. Hệ sinh thái rừng ngập mặn cửa sông với đặc trưng là cây dừa nước đã trực tiếp tạo ra nguyên liệu cho nghề.

Rừng dừa Bảy Mẫu, tên dân gian của vạt rừng 106,01 héc-ta trải dài qua các thôn Thanh Tam, Thanh Nhứt, Vạn Lăng không chỉ có giá trị sinh thái. Đây chính là kho nguyên liệu truyền đời nuôi sống nghề làm nhà tre dừa qua nhiều thế hệ.

Lịch sử hình thành nghề tre dừa Cẩm Thanh (Hội An) được hình thành giai đoạn thế kỷ XVI-XVIII. (Nguồn: Trung tâm bảo tồn di sản phố cổ Hội An)

Lịch sử hình thành nghề gắn liền với những chủ ghe bầu làng Thanh Châu thế kỷ XVI-XVIII. Trong các chuyến buôn dọc ven biển miền Trung, họ nhận ra vùng ngập mặn quê nhà có thể trồng được dừa nước như ở Nam Bộ, bèn mang giống về và từng bước tiếp thu tri thức dùng lá dừa làm nhà. Từ những nếp nhà đơn sơ ban đầu, nghề dần chuyên biệt hoá, hình thành các nhóm thợ chuyên đi làm nhà thuê cho cư dân.

Ông Trần Văn An, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Quản lý Bảo tồn Di sản Văn hóa Hội An, lý giải: "Nhà là do những người nông dân làm một cách tự nhiên, dần dần một số người có tay nghề cao và người ta phát triển một số kỹ thuật tích lũy được, hình thành nên một nhóm thợ chuyên đi làm nhà thuê. Và từ đó nó phát triển, hình thành nên cái nghề làm nhà bằng tre dừa."

Một mẫu nhà làm từ tre dừa Cẩm Thanh. (Nguồn: Trung tâm bảo tồn di sản phố cổ Hội An)

Hơn 40 loại công cụ, không một chiếc đinh sắt

Để dựng một ngôi nhà tre dừa hoàn chỉnh, người thợ Cẩm Thanh phải trải qua quy trình xử lý nguyên liệu hết sức công phu mà không công đoạn nào có thể rút gọn.

Tre phải là tre già 4 đến 5 năm tuổi, khai thác vào tháng Giêng khi cây tích lũy nhiều dưỡng chất nhất.

Sau khi đốn, tre được ngâm trong các hói nước từ 6 đến 12 tháng để chống mối mọt. Một phần tre mua tại Hội An, phần lớn khai thác ở vùng thượng lưu sông Thu Bồn như Tiên Phước, Quế Sơn, kết bè thả xuôi theo sông về.

Lá dừa nước được đốn vào tháng Giêng và tháng 6 âm lịch, phơi khoảng 15 nắng cho khô đều.

Nghề tre dừa Cẩm Thanh suốt quá trình phát triển đã được truyền qua nhiều thế hệ và hình thành nên những công đoạn công phu, chặt chẽ phù hợp với cuộc sống. (Ảnh: Thanh Phong/Vietnam+)

Mỗi tấm lợp có chiều ngang 1 mét, xóc từ những kiến dừa xếp sát nhau, cứ 25–27 xăng-ti-mét buộc một nệp cho khớp khoảng cách đòn tay.

Toàn bộ hệ thống kỹ thuật của nghề được đúc kết thành hơn 40 loại công cụ chuyên dụng. Không có đinh sắt, không có keo kết dính công nghiệp, các mối liên kết giữ khung sườn chủ yếu bằng sợi mây và dây lạt tre.

Chính cấu trúc "thở" đó giúp nhà tre dừa luôn mát mẻ vào mùa hè, ấm áp khi mưa gió, và đạt độ bền 15 đến 20 năm ngay ở vùng ven biển có hơi muối.

Nghệ nhân Phạm Biên chia sẻ về cách tính toán khi lợp mái: "Sườn ca rô thì coi như 20 phân cái, rồi mình mới lợp lên từng đoạn. Còn cái tranh thì vô một miếng, bề dài từ trên đầu xuống tới đuôi cỡ 2 mét mấy, bề ngang cỡ 1 mét."

Một sản phẩm làm từ tre của xưởng Tatoo Bamboo. (Ảnh: Thanh Phong/Vietnam+)

Từ nhà ở đến sản phẩm vươn ra thế giới

Khoảng 60 năm trước, Hội An có hàng chục hộ chuyên làm nhà dừa. Sau khi Đô thị cổ Hội An được công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới, nhiều hộ chuyển sang du lịch; số hộ làm nghề hiện còn khoảng 30 hộ chuyên sản xuất tấm lợp dừa và xây dựng nhà dừa.

Một số hộ đã nâng quy mô, nhận thi công các công trình lớn như: nhà hàng, resort, bungalow, nhà rông,...đòi hỏi cao về thẩm mỹ và kỹ thuật.

Trên nền tảng đó, một thế hệ nghệ nhân trẻ đã đi xa hơn. Năm 2011, nghệ nhân Võ Tấn Tân mở xưởng Tatoo Bamboo dưới chân cầu Cửa Đại, bên bờ hạ lưu sông Thu Bồn.

Nghệ nhân Võ Tấn Tân, xưởng sản xuất sản phẩm thủ công từ tre Tatoo Bamboo. (Ảnh: Thanh Phong/Vietnam+)

Những chiếc xe đạp có khung sườn làm hoàn toàn thủ công từ tre của anh nhanh chóng thu hút du khách châu Âu, có người sẵn sàng bỏ hàng chục nghìn đô-la Mỹ để sở hữu.

Từ xe đạp, Tatoo Bamboo mở rộng sang ôtô tre, đồng hồ tre, điện thoại tre và hàng trăm tác phẩm mỹ nghệ mỗi năm, tạo công ăn việc làm ổn định cho nhiều lao động địa phương.

Nhà nghiên cứu Huỳnh Tấn Đông khẳng định lợi thế của sản phẩm tre dừa Cẩm Thanh: "Dựa trên lợi thế đất đai, nguyên liệu dễ trồng, dễ phát triển, cộng với thị trường thì sản phẩm của tre dừa Cẩm Thanh trở thành một sản phẩm rất hội nhập hiện nay."

Giữ hồn nghề: Bài toán con người

Điều anh Võ Tấn Tân trăn trở nhất không phải là thị trường hay vốn đầu tư, mà là câu hỏi về người kế nghề. Anh cho rằng phương pháp ngâm tre truyền thống của Cẩm Thanh là "tri thức bản địa" mà nhiều nơi không có.

Nghệ nhân Võ Tấn Tân, xưởng sản xuất sản phẩm thủ công từ tre Tatoo Bamboo. (Ảnh: Thanh Phong/Vietnam+)

"Những nước phát triển người ta sử dụng hóa chất, mình sử dụng phương pháp truyền thống nhưng mà nó rất thuận tự nhiên, rất thân thiện với môi trường và rất hiệu quả." anh Tân chia sẻ.

Tuy nhiên, là nghệ nhân lâu năm gắn bó với tre dừa, anh Tân lo ngại: "Các làng nghề bây giờ làm sao để cho thế hệ trẻ có cảm hứng nghề nghiệp, cái đó quan trọng. Đôi khi chưa chắc thu nhập quyết định đâu, mà là niềm đam mê. Chỉ có người trẻ mới thay đổi và thích ứng được với thị trường tốt hơn."

Chính quyền thành phố Hội An đã triển khai các chính sách bảo vệ hệ sinh thái rừng dừa nước, kết nối du lịch cộng đồng với làng nghề và tổ chức lớp truyền nghề cho thanh niên. Việc khai thác tre và dừa gắn với kế hoạch trồng mới song song, tạo vòng tuần hoàn nguyên liệu bền vững.

Danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được trao chính thức vào tối ngày 27/9/2024, nhân kỷ niệm 60 năm Đồng khởi Giải phóng xã Cẩm Thanh. Với khoảng 30 hộ làm nghề và một thế hệ nghệ nhân trẻ đang sáng tạo không ngừng, tương lai của nghề tre dừa Cẩm Thanh phụ thuộc vào câu hỏi mà chính những người trong nghề đặt ra: liệu có đủ người trẻ chọn ở lại với tre, với dừa, và với hồn quê đang được cả thế giới tìm đến.