Nghi lễ Khôồng bếp và việc giữ vía lửa, giữ hồn nhà của người Mường

Lễ cúng vía bếp được chuẩn bị trang trọng với đầy đủ lễ vật. Ảnh: Thủy Lê

Bếp lửa-linh hồn của ngôi nhà

Trong đời sống văn hóa của các dân tộc thiểu số ở miền núi phía Bắc, mỗi nghi lễ đều ẩn chứa những tầng ý nghĩa sâu xa, phản ánh cách con người ứng xử với tự nhiên, cộng đồng và cội nguồn tâm linh. Với người Mường, tục cúng vía cho bếp là một trong những nghi lễ quan trọng, gắn liền với sinh hoạt gia đình và niềm tin truyền đời về sự che chở của thần linh đối với con người.

Theo quan niệm của người Mường, bếp lửa là linh hồn của ngôi nhà. Bếp không chỉ sưởi ấm trong những ngày mưa lạnh, nấu nên hạt gạo, củ khoai nuôi sống con người, mà còn là nơi kết nối các thành viên trong gia đình, nơi người già kể chuyện, con trẻ quây quần, nơi hương khói tổ tiên lan tỏa mỗi dịp lễ, Tết. Bếp lửa vì thế mang trong mình sức sống thiêng liêng, gắn với vận mệnh của cả gia đình. Người Mường tin rằng, cũng như con người có nhiều vía, nhiều hồn phách, thì bếp lửa cũng có vía riêng. Vía bếp nếu được giữ gìn, chăm sóc và mời gọi đúng cách sẽ ở lại với gia đình, mang theo may mắn, tài lộc và sự an yên. Ngược lại, nếu vía bếp đi lạc, bếp lạnh, lửa tắt, gia đình có thể gặp những điều không may, cuộc sống sinh hoạt không thuận lợi.

Chính vì vậy, khi sửa chữa hay làm bếp mới, người Mường không bao giờ xem nhẹ việc “động” đến nơi linh thiêng, có thể làm vía bếp hoảng sợ, rời đi. Nghi lễ cúng vía cho bếp ra đời từ đó, như một lời xin phép, một sự trấn an và một cam kết giữ gìn sự hài hòa giữa con người với thế giới vô hình.

Nghi lễ của niềm tin và sự kính trọng

Khôồng bếp không chỉ là nghi lễ mang tính tâm linh, mà còn thể hiện sự kính trọng của con người đối với tổ tiên, thần linh và thiên nhiên. Trong lời khấn của thầy mo, người Mường gửi gắm ước vọng rất đỗi đời thường nhưng cũng vô cùng thiêng liêng: Được nhóm lửa đỏ quanh năm, bữa cơm đủ đầy, sức khỏe dồi dào, mùa màng bội thu, con cháu thuận hòa. Nghi lễ này phản ánh rõ nét thế giới quan của người Mường, một thế giới quan coi con người là một phần của vạn vật, sống trong mối quan hệ gắn bó, tương tác không ngừng với tự nhiên và các đấng siêu nhiên. Bếp lửa, trong cách nhìn ấy, vừa là vật chất, vừa là linh thể, vừa hiện hữu, vừa vô hình, đòi hỏi con người phải ứng xử bằng cả lý trí lẫn niềm tin.

Lễ cúng vía bếp được chuẩn bị rất công phu và chu đáo. Gia đình chủ lễ phải sắm sửa đầy đủ lễ vật, thể hiện sự thành tâm đối với thần linh và vía bếp. Mâm cúng thường có gà, vịt, cá, thịt lợn, xôi màu, trầu cau, rượu... Mỗi lễ vật đều mang ý nghĩa riêng, tượng trưng cho sự sung túc, đủ đầy và lời cầu chúc may mắn. Bên cạnh lễ vật là đồ mã gồm chim, ba ba, rắn, tắc kè, trứng luộc, trứng sống, dây chỉ, dây len ngũ sắc... Tất cả được chuẩn bị đầy đủ cho 12 mâm cỗ cúng, sắp xếp theo đúng trật tự truyền thống. Sự đầy đặn của mâm lễ không nhằm phô trương, mà thể hiện mong muốn vẹn toàn, không thiếu sót khi dâng lên thần linh. Mỗi chi tiết trong nghi lễ đều được người Mường gìn giữ qua nhiều thế hệ, như một quy ước văn hóa bất thành văn, nhắc nhở con cháu về trách nhiệm giữ gìn bản sắc và niềm tin của cộng đồng.

Nghi lễ cúng vía bếp do thầy mo Mường chủ trì. Thầy mo là người am hiểu sâu sắc phong tục, tín ngưỡng và các bài khấn cổ, đóng vai trò cầu nối giữa con người với thế giới thần linh. Mở đầu nghi lễ, thầy mo kiểm tra kỹ lưỡng các mâm cúng, sau đó khấn xin phép tổ tiên và các vị thần linh, đặc biệt là thần bếp, thổ công, cho gia đình được tiến hành sửa bếp và thực hiện nghi lễ. Lời khấn của thầy mo vang lên trầm bổng, khi khoan thai, lúc dồn dập, như dẫn dắt linh hồn bếp lửa trở về với không gian quen thuộc. Trong từng câu khấn là lời mời vía bếp về cư ngụ, bảo vệ gia đình, xua đuổi tà khí, mang lại sức khỏe, bình an và no đủ.

Theo ông Bùi Văn Minh, Nghệ nhân Nhân dân mo Mường, quan niệm của người Mường cho rằng, trong suốt một năm, bếp là nơi nấu nướng rất nhiều món ăn, trong đó có những thực phẩm tự bắt từ sông suối hoặc mua từ chợ về. Có những con vật như cá, ba ba, rắn... vô tình mang theo những điều dữ, những yếu tố không may mắn vào nhà. Những điều không thuận trong sinh hoạt hằng ngày, theo quan niệm dân gian, có thể xuất phát từ việc bếp bị “nhiễm” những điềm xấu ấy. Việc nấu rượu bị hỏng, đồ xôi nhão, cá nướng không ngon... không chỉ là sự cố ngẫu nhiên, mà còn là dấu hiệu cho thấy vía bếp không còn an ổn.

Mo Mường chủ trì lễ cúng vía bếp. Ảnh: Thủy Lê

Giá trị văn hóa cần được gìn giữ

Trong bối cảnh hiện đại hóa và hội nhập ngày càng sâu rộng, đời sống vật chất của người dân không ngừng được nâng cao, song cũng chính trong dòng chảy ấy, nhiều phong tục, tập quán truyền thống của các dân tộc thiểu số đang đứng trước nguy cơ bị lãng quên hoặc giản lược. Những giá trị văn hóa phi vật thể, vốn tồn tại chủ yếu bằng trí nhớ cộng đồng và sự thực hành thường xuyên, nếu không được gìn giữ sẽ rất dễ mai một theo thời gian. Tuy nhiên, tục cúng vía cho bếp của người Mường vẫn được duy trì ở nhiều địa phương, trở thành một minh chứng sinh động cho sức sống bền bỉ của văn hóa dân tộc trong đời sống đương đại.

Khôồng bếp không chỉ đơn thuần là một nghi lễ mang màu sắc tâm linh, mà còn là sự kết tinh của tri thức dân gian, của những quan niệm sâu sắc về mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và thế giới vô hình. Qua nghi lễ này, người Mường thể hiện thái độ tôn trọng đối với bếp lửa, biểu tượng của sự sống, của no đủ và sum vầy, đồng thời gửi gắm niềm tin vào sự hài hòa giữa con người và vạn vật. Bếp không tách rời đời sống, mà gắn bó mật thiết với từng nhịp sinh hoạt, từng mùa vụ, từng biến chuyển của gia đình và cộng đồng.

Chính vì vậy, việc giữ gìn vía bếp cũng đồng nghĩa với việc gìn giữ trật tự tinh thần và sự cân bằng trong cuộc sống. Nghi lễ Khôồng bếp còn phản ánh rõ nét tinh thần cộng đồng của người Mường. Từ khâu chuẩn bị lễ vật, mời thầy mo cho đến việc thực hành nghi thức, tất cả đều diễn ra trong không khí trang trọng nhưng gần gũi, gắn kết các thành viên trong gia đình và dòng họ. Qua đó, những giá trị như sự sẻ chia, lòng kính trọng tổ tiên, ý thức giữ gìn nếp nhà được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, bồi đắp nên bản sắc văn hóa riêng biệt, khó trộn lẫn.

Trong thực tiễn, việc bảo tồn các nghi lễ truyền thống như Khôồng bếp không tách rời mục tiêu phát triển bền vững. Khi đời sống vật chất được cải thiện, nhu cầu tìm về cội nguồn, tìm về các giá trị tinh thần càng trở nên rõ nét. Những phong tục được gìn giữ đúng cách sẽ trở thành nguồn lực văn hóa, góp phần làm giàu đời sống tinh thần của cộng đồng, đồng thời tạo cơ sở cho việc phát triển du lịch văn hóa, giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Giữ vía cho bếp, suy cho cùng, cũng là giữ hồn cho ngôi nhà, cho bản làng và cho cả một không gian văn hóa giàu bản sắc. Trong ánh lửa bập bùng của bếp Mường, không chỉ có hơi ấm của đời sống vật chất, mà còn cháy lên ngọn lửa của niềm tin, của sự tri ân cội nguồn và khát vọng về một cuộc sống bình yên, no đủ, bền lâu. Đó chính là giá trị bền vững mà Khôồng bếp mang lại, vượt lên trên giới hạn của một nghi lễ, để trở thành biểu tượng văn hóa cần được trân trọng và gìn giữ trong dòng chảy của thời gian.

Thủy Lê