Nghi lễ truyền thống tất niên có những gì?

Mâm cỗ, cúng tất niên

Cúng tất niên là nghi lễ khép lại năm cũ trong đời sống văn hóa của người Việt, diễn ra trước thời khắc chuyển giao sang năm mới. Với mỗi gia đình Việt Nam, mâm cỗ tất niên là dịp trước là để dâng cúng mâm cỗ, bày tỏ lòng thành kính với thần linh, tổ tiên, sau là bữa cơm sum họp và đoàn viên cuối năm, nơi các thành viên trong gia đình quây quần, tổng kết một năm đã qua và hướng tới năm mới với nhiều kỳ vọng.

Thông thường, cỗ cúng tất niên gồm hai mâm riêng biệt: mâm cúng gia tiên và mâm cúng trời đất.

Hiện nay, có nhiều gia đình cũng thường chuẩn bị mâm cỗ chung để cúng gia tiên và một mâm cỗ cúng ngoài trời (nhỏ hơn) để có thể có đủ nghi thức đặc biệt trong ngày cuối năm với các đấng bậc tiền nhân.

Đối với các gia đình thành phố, có diện tích nhỏ, cũng có thể linh hoạt chuẩn bị một mâm cỗ chung, miễn là vẫn bảo đảm sự trang nghiêm và thành kính.

Trong ngày cuối năm, mâm cúng gia tiên thường được đặt trên bàn thờ tổ tiên, còn mâm cỗ cúng ngoài trời thì đặt ở không gian bên ngoài sân nhà. Những món ăn trên mâm cỗ tùy theo từng miền sẽ có những công thức khác nhau, tuy nhiên, các món đều có đầy đủ những sản vật ngon và thường có trong bữa cơm gia đình như thịt gà, thịt lợn, xôi nếp, bánh chưng, canh rau ngũ sắc, các món chiên rán ngày Tết, và một món đồ xào đẹp mắt.

Cúng Tất niên dịp Tết Nguyên đán là một nghi thức mang nét văn hóa đặc trưng của người Việt Nam. Ảnh minh họa: IT

Trong quan niệm truyền thống, lễ vật có thể giản dị, nhưng điều cốt lõi là sự thành tâm của gia chủ.

Các món ăn có thể linh hoạt, nhưng theo công thức người xưa, trên bàn thờ gia tiên trong lễ tất niên cần chuẩn bị đầy đủ các vật phẩm cơ bản:

Hương và đèn: Đây là hai yếu tố tượng trưng cho sự kết nối giữa âm và dương. Hương được ví như hình ảnh của các vì sao, trong khi đèn đại diện cho Mặt trời và Mặt trăng.

Thông thường, bàn thờ nên có hai cây đèn đặt cân xứng hai bên, tạo thế hài hòa, trang nghiêm. Việc thắp hương, thắp đèn góp phần tạo nên không gian linh thiêng cho nghi lễ cuối năm.

Mâm ngũ quả: Bao gồm 5 loại quả khác nhau, mỗi loại mang một ý nghĩa tượng trưng cho những ước nguyện của gia chủ như tài lộc, sức khỏe, bình an, hạnh phúc. Các loại quả được chọn phải là quả ăn được, còn tươi, hình thức đẹp, không dập nát hay sâu hỏng. Cách bài trí mâm ngũ quả có thể khác nhau giữa các vùng miền, nhưng đều hướng tới sự cân đối, trang trọng.

Hoa tươi và vàng mã: thường được đặt trên bàn thờ chính cùng mâm ngũ quả để tăng thêm sự trang nghiêm, thể hiện lòng thành kính.

Ngoài ra, đối với mâm cúng trời đất, âm linh, cô hồn thường đặt ngoài sân hoặc trước cửa nhà. Mâm lễ này mang ý nghĩa tạ ơn trời đất, thần linh cai quản, đồng thời thể hiện sự chia sẻ, cầu mong bình an, may mắn cho gia đình trong năm mới.

Thông thường, mâm cỗ mặn được đặt trên một chiếc bàn con phía dưới bàn thờ chính, tạo sự trang trọng. Các lễ vật như mâm ngũ quả, hoa tươi và vàng mã đặt trên bàn thờ, bảo đảm bố cục cân đối và tôn nghiêm.

Về thời gian tổ chức cúng cũng tùy theo từng gia đình, từng vùng miền thường chọn vào chiều hoặc tối ngày 29 hoặc 30 tháng Chạp, tuy nhiên đều phải đảm bảo trong ngày cuối cùng của năm, trước thời khắc giao thừa.

Trong lễ cúng tất niên, gia chủ thường chuẩn bị bài văn khấn để trình bày lòng thành với thần linh và tổ tiên. Nội dung văn khấn thể hiện sự biết ơn vì một năm đã qua bình an, đồng thời cầu mong năm mới thuận lợi, gia đạo yên ấm, mọi việc hanh thông.

Như đã nói, lễ Tất niên được tiến hành vào chiều ngày 30 Tết. Vào ngày này, mọi người thường quây quần bên nhau, tổ chức tiệc mừng, văn nghệ, để tổng kết, nhìn lại một năm đã qua, cùng đón giao thừa và mừng năm mới.

Nghi lễ truyền thống của tất niên ngoài những mâm cỗ và nghi thức cúng tế, bữa cơm cuối cùng của một năm là dịp sum họp dành cho tất cả các thành viên trong gia đình, họ tộc, cùng nhau tận hưởng bầu không khí ấm cúng và tràn ngập niềm vui bên nhau sau một năm tất bật học tập, làm việc và chạy đua với cuộc sống.

Cúng Tất niên cũng thể hiện một nếp sống tâm linh của người Việt. Sau một năm làm ăn vất vả, vào những ngày cuối năm, mọi người đều dọn dẹp nhà cửa sạch sẽ, tươm tất để cúng tất niên và chuẩn bị đón Tết.

Quang Minh