Nghị quyết 57 trên cao nguyên đá - Bài 5: 'Bảo tàng sống' phải là nơi người dân vẫn đang sống

LONGFORM - THÁNG 10.2026

Từ trung tâm Đồng Văn, Yasushi Ogura đưa phóng viên Thể thao và Văn hóa (TTXVN) rời tuyến đường chính để tìm vào Giàng Xì Tủng - nơi ông lựa chọn thực hiện dự án Living Museum, hay “Bảo tàng sống Cao nguyên đá Đồng Văn”. Ô tô không thể đi hết đường. Có đoạn phải tiếp tục bằng xe máy, có đoạn đi bộ men theo lối nhỏ giữa những khối karst hiểm trở. Sau quãng đường ấy hiện ra một cụm nhà trình tường mái ngói âm dương nằm xen giữa nương và những mảng đá xám. Không có cổng khu du lịch, quầy bán vé hay dãy cửa hàng lưu niệm. Người dân vẫn sinh hoạt, làm nương, nấu ăn, dệt vải như một ngày bình thường.

Ogura dừng trước một ngôi nhà, chỉ vào bức tường đất rồi nói rằng chính điều trước mắt chúng tôi là thứ ông muốn giữ lại. Không phải một căn nhà được phục dựng để khách tham quan, cũng không phải một bảo tàng mới xây rồi đưa hiện vật của người Mông vào bên trong, mà là một ngôi làng vẫn có người dân đang sinh sống.

Trong đề án Living Museum do Yasushi Ogura xây dựng, khu vực Giàng Xì Tủng được lựa chọn với 21 hộ gia đình trong vùng bảo tồn chính, xung quanh là không gian cảnh quan cần được gìn giữ. Ý tưởng của ông là kết nối bản làng với một tuyến trekking qua địa hình karst để du khách vừa đi giữa thiên nhiên cao nguyên đá, vừa tiếp cận đời sống, kiến trúc và văn hóa của người Mông.

Ông Yasushi Ogura trên đường vào Giàng Xì Tủng. Ảnh: Huy Thông

Đi thêm một đoạn, chúng tôi gặp người dân đang làm việc quanh nhà. Ở một góc là khung dệt; ngoài nương, công việc sản xuất vẫn diễn ra bình thường. Ogura gần như không yêu cầu ai chuẩn bị điều gì để đón đoàn. Ông bảo nếu phải gọi người tới “biểu diễn” cho khách xem thì dự án đã đi chệch khỏi ý tưởng ban đầu của ông.

Chính tại Giàng Xì Tủng, giữa không gian mà ông muốn gìn giữ thành một “bảo tàng không có tường bao”, phóng viên Thể thao và Văn hóa đã có cuộc phỏng vấn với Yasushi Ogura về dự án ông theo đuổi nhiều năm.

Một gia đình ở Giàng Xì Tủng đón ông Yasushi Ogura (giữa) và phóng viên báo Thể thao và Văn hóa (ngoài cùng bên phải) đến thăm nhà. Ảnh: Huy Thông

THỂ THAO VÀ VĂN HÓA

- Ông đã tới rất nhiều nơi trên cao nguyên đá Đồng Văn. Điều gì khiến ông lựa chọn Giàng Xì Tủng để thực hiện dự án "Bảo tàng sống"?

Ông Yasushi Ogura: - Tôi đã đi nhiều nơi, nhưng cảnh quan núi đá và địa hình karst ở khu vực này thực sự rất đẹp. Với tôi, đây là một trong những nơi đặc biệt nhất trên Cao nguyên đá Đồng Văn.

Quan trọng hơn, văn hóa của người Mông ở đây vẫn còn hiện diện khá rõ trong đời sống. Nhà trình tường vẫn còn nhiều. Người dân thực sự đang sống trong những căn nhà ấy, vẫn làm nông nghiệp, nấu rượu, dệt vải và duy trì nhiều sinh hoạt truyền thống.

Đó là điều tôi cần. Nếu chỉ có một ngôi nhà đẹp nhưng không còn người ở, tôi có thể bảo tồn kiến trúc, nhưng rất khó gọi đó là “living museum”. Điều tôi muốn giữ không đơn thuần là ngôi nhà. Tôi muốn giữ mối quan hệ giữa con người, ngôi nhà và cảnh quan xung quanh.

Ông Yasushi Ogura (giữa) trò chuyện với chủ nhà bằng tiếng Việt ngay bên bếp lửa về dự án mà ông đang ấp ủ để người dân hiểu. Ảnh: Huy Thông

Trong dự án, khu vực bảo tồn chính gồm 21 hộ dân. Xung quanh là vùng cảnh quan karst cũng cần được gìn giữ. Không gian nơi người Mông sống hằng ngày và thiên nhiên xung quanh phải hòa vào nhau để trở thành một Bảo tàng sống.

Nhưng để người dân hiểu ý tưởng đó rất khó. Tôi phải tới đây nhiều lần, gặp mọi người, nói chuyện, uống rượu cùng họ. Phải có thời gian để xây dựng niềm tin.

Một người nước ngoài tới rồi bảo người dân: “Nhà của bạn đẹp, đừng xây nhà bê tông”, họ sẽ hỏi: Tại sao? Tôi nghĩ không có cách nào khác ngoài việc xây dựng quan hệ giữa người với người.

Mỗi lần trở lại Giàng Xì Tủng, ông Yasushi Ogura luôn có sự đồng hành của ông Vàng Mí Tủa, Bí thư chi bộ thôn Khía Lía. Ảnh: Huy Thông

"Nhiều người từng muốn dỡ nhà trình tường để xây tường gạch, tôn lạnh. Nhờ có ông Ogura đến bản nhiều lần, ngồi bên bếp lửa kiên trì giải thích rằng đó là báu vật, bà con phải gìn giữ nên nhiều hộ đã nghe ông. Chi bộ thôn và ông Ogura đã cùng nhau đi từng hộ vận động, quyết tâm giữ trọn vẹn nếp nhà cổ để giữ hồn bản làng. Chúng tôi hy vọng những việc làm của ông sẽ trở thành hiện thực, để đời sống của bà con được thay đổi".

- Ông Vàng Mí Tủa, Bí thư chi bộ thôn Khía Lía, xã Đồng Văn.

THỂ THAO VÀ VĂN HÓA

- Qua chuyến đi hôm nay, chúng tôi thấy gần như không có sự sắp đặt nào cho khách. Đây có phải điểm khác biệt lớn nhất giữa “Bảo tàng sống” với một điểm trình diễn văn hóa?

Ông Yasushi Ogura: - Đúng.

Nếu muốn làm một bảo tàng thông thường thì rất dễ hiểu. Chúng ta xây một tòa nhà, sau đó đưa quần áo, dụng cụ sản xuất, khung dệt hay những đồ vật của người Mông vào trưng bày.

Nhưng điều đó ở đâu cũng có thể làm. Tôi muốn làm điều ngược lại. Tôi muốn bảo tàng nằm ngay trong cuộc sống của người dân.

Người phụ nữ đang dệt thì vẫn dệt vì đó là công việc của chị ấy. Một gia đình đang nấu rượu thì du khách có thể nhìn thấy họ nấu rượu. Người dân đi làm nương thì khách có thể tìm hiểu cách họ canh tác.

Không phải hôm nay có khách nên chúng ta gọi một người tới dệt vải trong hai giờ rồi ngày mai cất khung dệt đi. Tôi không muốn như vậy.

‹ Prev 1/8 Next ›

‹ Prev 2/8 Next ›

‹ Prev 3/8 Next ›

‹ Prev 4/8 Next ›

‹ Prev 5/8 Next ›

‹ Prev 6/8 Next ›

‹ Prev 7/8 Next ›

‹ Prev 8/8 Next ›

‹ Prev 1/8 Next ›

‹ Prev 2/8 Next ›

‹ Prev 3/8 Next ›

‹ Prev 4/8 Next ›

‹ Prev 5/8 Next ›

‹ Prev 6/8 Next ›

‹ Prev 7/8 Next ›

‹ Prev 8/8 Next ›

Những ngôi nhà trình tường ở Giàng Xì Tủng. Ảnh: Huy Thông

Trong đề án, tôi đưa ra một số trải nghiệm như tìm hiểu quá trình dệt lanh, nấu rượu ngô, chế biến mèn mén và những món ăn hằng ngày hoặc tham gia một số công việc nông nghiệp nếu gia đình đồng ý.

Nhưng những hoạt động đó phải nằm trong cuộc sống thật. Khi khách nhìn thấy một người Mông làm công việc vốn có trong đời sống hằng ngày, cảm xúc sẽ khác hoàn toàn việc xem một màn biểu diễn được chuẩn bị trước.

Ông Yasushi Ogura. Ảnh: Huy Thông

THỂ THAO VÀ VĂN HÓA

- Điều khó là chính người dân lại có nhu cầu sống tiện nghi hơn. Vì sao họ phải tiếp tục ở trong nhà trình tường chỉ để người ngoài tới xem?

Ông Yasushi Ogura: - Tôi hoàn toàn hiểu điều đó.

Người từ thành phố tới nhìn nhà trình tường và nói rằng rất đẹp. Nhưng người dân phải sống trong căn nhà ấy mỗi ngày. Nhà bê tông có nhiều tiện lợi. Kinh tế phát triển thì người dân muốn xây nhà mới là chuyện bình thường.

Nếu chỉ yêu cầu họ “hãy bảo tồn vì đây là văn hóa”, tôi nghĩ không đủ. Do đó, khi có gia đình muốn làm nhà mới nhưng đồng ý tiếp tục xây theo phương pháp trình tường truyền thống, tôi đã hỗ trợ một phần kinh phí. Chính quyền địa phương cũng có sự hỗ trợ.

Khoảng sáu hộ đã làm theo hướng như vậy. Trong đề án, đây cũng là điểm tôi cho rằng Giàng Xì Tủng có giá trị đặc biệt: những năm gần đây vẫn còn nhà trình tường được dựng mới theo kỹ thuật truyền thống.

Nhưng hỗ trợ tiền xây nhà không thể kéo dài mãi. Muốn người dân tự nguyện bảo tồn, họ phải nhìn thấy rằng ngôi nhà cũ có thể tạo ra giá trị kinh tế. Nếu giữ nhà mà gia đình có thu nhập tốt hơn, suy nghĩ sẽ thay đổi. Đó mới là bảo tồn bền vững.

THỂ THAO VÀ VĂN HÓA

- Có thể hiểu quan điểm của ông là biến di sản thành một nguồn lực kinh tế để chính người sở hữu di sản muốn giữ nó?

Ông Yasushi Ogura: - Đúng.

Nếu một người phải chịu thiệt thòi về kinh tế để giữ văn hóa cho xã hội thì rất khó yêu cầu họ làm lâu dài. Tôi cho rằng người bảo tồn phải được hưởng lợi. Đây là điều rất quan trọng.

Khi du khách tới đây vì nhà trình tường, vì cảnh quan, vì văn hóa người Mông, thì một phần số tiền khách chi trả phải quay trở lại với chính những người đang giữ những giá trị đó.

Đó là lý do tôi đề xuất cơ chế thu phí tham quan.

‹ Prev 1/6 Next ›

‹ Prev 2/6 Next ›

‹ Prev 3/6 Next ›

‹ Prev 4/6 Next ›

‹ Prev 5/6 Next ›

‹ Prev 6/6 Next ›

‹ Prev 1/6 Next ›

‹ Prev 2/6 Next ›

‹ Prev 3/6 Next ›

‹ Prev 4/6 Next ›

‹ Prev 5/6 Next ›

‹ Prev 6/6 Next ›

Những ngôi nhà trình tường ở Giàng Xì Tủng. Ảnh: Huy Thông

THỂ THAO VÀ VĂN HÓA

- Đề xuất thu phí vào "Bảo tàng sống" là một điểm khá đặc biệt trong dự án. Ông hình dung cơ chế này như thế nào?

Ông Yasushi Ogura: - Tôi không muốn gọi đơn giản là “vé vào cổng”.

Khách không trả tiền chỉ để bước qua một chiếc cổng. Họ trả cho một trải nghiệm: đi bộ trong cảnh quan, tham quan bản, vào một số gia đình khi chủ nhà đồng ý, trò chuyện với người dân, uống trà, tìm hiểu cách họ sống.

Nguồn thu đó phải được chia cho người dân, đồng thời dành một phần cho việc bảo tồn, sửa chữa nhà và gìn giữ cảnh quan. Trong hồ sơ dự án, tôi đề xuất phí tham quan chính vì người dân sẽ phải chấp nhận một số giới hạn và bất tiện để bảo tồn.

Nếu chúng ta nói họ không được xây nhà bê tông tùy ý, không được thay đổi kiến trúc hoặc hạn chế một số hoạt động kinh doanh, họ phải nhận được lợi ích tương xứng.

Tôi còn nghĩ mức phí không nên quá thấp. Nếu phí thấp và khách quá đông, người dân bị làm phiền nhiều nhưng nguồn lực cho bảo tồn lại không đủ.

Tuy nhiên, tôi phải nói rõ đây mới là ý tưởng. Tôi đã trao đổi với chính quyền nhưng việc thu phí ở một khu vực dân cư có nhiều vấn đề pháp lý và quản lý phải giải quyết. Tôi vẫn đang suy nghĩ rất nhiều về vấn đề này.

‹ Prev 1/5 Next ›

‹ Prev 2/5 Next ›

‹ Prev 3/5 Next ›

‹ Prev 4/5 Next ›

‹ Prev 5/5 Next ›

‹ Prev 1/5 Next ›

‹ Prev 2/5 Next ›

‹ Prev 3/5 Next ›

‹ Prev 4/5 Next ›

‹ Prev 5/5 Next ›

Ông Yasushi Ogura được người dân đưa đi xem những ngôi nhà trình tường ở Giàng Xì Tủng. Ảnh: Huy Thông

THỂ THAO VÀ VĂN HÓA

- Ông muốn giữ nơi đây gần như không có hoạt động thương mại. Liệu như vậy có mâu thuẫn với mục tiêu nâng cao thu nhập cho người dân?

Ông Yasushi Ogura: - Đây là điểm khó nhất.

Tôi không phản đối kinh doanh. Người dân phải có thu nhập. Nhưng nếu tất cả các gia đình đều phải mở cửa hàng, quán cà phê hay homestay để kiếm tiền thì ngôi làng sẽ thay đổi rất nhanh.

Sau vài năm, chúng ta có thể vẫn còn nhà trình tường nhưng phía trước mỗi nhà là biển hiệu, hàng hóa, quán ăn. Khi đó cảnh quan vẫn còn một phần nhưng đời sống đã khác.

Tôi muốn thử một mô hình khác. Thay vì mỗi hộ phải thương mại hóa không gian nhà mình, khách trả phí cho toàn bộ trải nghiệm và nguồn thu được chia lại cho cộng đồng.

Từ tinh thần Nghị quyết 57, chúng tôi cho rằng đổi mới sáng tạo ở cơ sở không nhất thiết chỉ là những vấn đề công nghệ lớn. Điều quan trọng là tìm được cách làm mới để khai thác hiệu quả nguồn lực của địa phương, ứng dụng công nghệ phù hợp, nâng kỹ năng cho người dân và để chính người dân tham gia tạo ra giá trị. Qua những việc ông Ogura đã làm, có thể thấy một cách tiếp cận đáng tham khảo: bắt đầu từ nguồn lực cộng đồng đang có, tổ chức lại để tạo sinh kế rồi từng bước để người dân tự vận hành. Đây cũng là điều địa phương quan tâm khi triển khai tinh thần đổi mới sáng tạo – một cách làm mới phải giải quyết được vấn đề thực tế và có khả năng lan tỏa trong cộng đồng.

- Ông Giàng Mí Say, Phó Chủ tịch UBND xã Đồng Văn

Trong đề án, tôi đặt ra những nguyên tắc rất mạnh như giữ nhà trình tường, hạn chế xây dựng không phù hợp cảnh quan và nghiên cứu giải pháp hạn chế tác động của hoạt động kinh doanh bên ngoài.

Dĩ nhiên, những vấn đề liên quan đất đai hay quyền kinh doanh phải tuân thủ pháp luật Việt Nam và phải có sự đồng thuận của người dân.

Tôi chỉ đang nói về triết lý của mô hình. Tôi muốn người dân kiếm được tiền nhờ giữ ngôi làng, thay vì phải thay đổi ngôi làng mới kiếm được tiền.

‹ Prev 1/5 Next ›

‹ Prev 2/5 Next ›

‹ Prev 3/5 Next ›

‹ Prev 4/5 Next ›

‹ Prev 5/5 Next ›

‹ Prev 1/5 Next ›

‹ Prev 2/5 Next ›

‹ Prev 3/5 Next ›

‹ Prev 4/5 Next ›

‹ Prev 5/5 Next ›

Ông Yasushi Ogura được người dân đưa đi xem những ngôi nhà trình tường ở Giàng Xì Tủng. Ảnh: Huy Thông

THỂ THAO VÀ VĂN HÓA

- Trong dự án, ông có những nhận xét khá mạnh về nguy cơ thương mại hóa tại một số điểm du lịch. Ông có lo cách nhìn ấy dễ tạo ra tranh luận?

Ông Yasushi Ogura: - Mỗi điểm đến có cách phát triển khác nhau. Có nơi muốn rất nhiều khách, nhiều dịch vụ, nhiều nhà hàng và cửa hàng. Tôi không nói điều đó hoàn toàn sai.

Lô Lô Chải hay Pả Vi đã tạo được du lịch và sinh kế cho nhiều người. Đó là kết quả đáng ghi nhận. Nhưng Bảo tàng sống mà tôi muốn làm phục vụ một nhóm khách khác.

Một số người không muốn đi tới nơi quá đông và quá nhiều hoạt động thương mại. Họ muốn đi bộ, nhìn cảnh quan, vào bản, gặp người dân và tìm hiểu đời sống. Nếu tất cả các điểm du lịch đều phát triển giống nhau thì cuối cùng khách không còn nhiều lựa chọn.

Trong tài liệu dự án, tôi dùng một số ví dụ về những nơi thay đổi mạnh sau khi du lịch phát triển để cảnh báo nguy cơ các điểm đến trở nên giống nhau. Đó là quan điểm cá nhân của tôi về một xu hướng, không phải phủ nhận những điều các điểm đến khác đã làm được.

Ông Yasushi Ogura. Ảnh: Huy Thông

THỂ THAO VÀ VĂN HÓA

- Việc đường vào khó khăn có khiến dự án khó tiếp cận khách?

Ông Yasushi Ogura: - Với du lịch đại trà thì có thể là khó khăn.

Nhưng với nhóm khách mà tôi hướng tới, nó lại có thể trở thành một phần của sản phẩm. Khách Âu Mỹ hoặc khách Nhật Bản có nhiều người rất thích trekking. Họ không nhất thiết cần ô tô tới tận cửa.

Tôi muốn khách đi bộ giữa cảnh quan karst rồi mới tới bản.

Bạn thử nghĩ xem: đi vài giờ giữa núi đá, nhìn cảnh quan, sau đó bước vào một ngôi nhà trình tường, được mời một chén trà rồi trò chuyện với gia đình. Trải nghiệm đó rất khác việc xe chở bạn tới một bãi đỗ trước khu du lịch.

Hầu hết điểm du lịch đều thay đổi sau khi khách tới đông. Mỗi gia đình chỉ sửa một chút, mở thêm một phòng, xây thêm một cửa hàng. Từng thay đổi đều có lý do, nhưng 10 năm sau tổng thể có thể khác hoàn toàn.

Một khi cảnh quan mất đi rất khó lấy lại. Vì thế trong dự án tôi viết rất rõ rằng những cảnh quan truyền thống và hoang sơ của cao nguyên đá cần được gìn giữ cho thế hệ mai sau; nếu mất đi thì không thể bù đắp được.

THỂ THAO VÀ VĂN HÓA

- Vậy thành công của "Bảo tàng sống" sẽ được đo bằng gì?

Ông Yasushi Ogura: - Tôi không đo trước hết bằng số khách.

Nếu mỗi năm có rất nhiều người tới nhưng sau vài năm người dân bán đất, nhà trình tường mất đi và ngôi làng biến thành một khu thương mại thì tôi không coi đó là thành công.

Tôi muốn 10 năm, 20 năm nữa quay trở lại đây và vẫn thấy người Mông sống trong những ngôi nhà này. Vẫn còn cảnh quan như thế. Người trẻ vẫn hiểu văn hóa của gia đình, nhưng đồng thời đời sống của họ phải tốt hơn hôm nay.

Ông Yasushi Ogura cho rằng "Bảo tàng sống" chỉ thực sự “sống” khi người dân là chủ thể. Ảnh: NVCC

Ông Giàng Mí Say, Phó Chủ tịch UBND xã Đồng Văn khẳng định: "Với một địa bàn giàu bản sắc như Đồng Văn, chuyển đổi số không có nghĩa thay thế những giá trị truyền thống. Công nghệ cần giúp chúng ta ghi lại tri thức, giới thiệu văn hóa chính xác hơn, kết nối sản phẩm với thị trường và tạo thêm cơ hội cho người dân. Đích đến vẫn phải là giá trị văn hóa được gìn giữ và đời sống của cộng đồng tốt lên. Điều đáng ghi nhận ở ông Yasushi Ogura không chỉ nằm ở việc hỗ trợ một mô hình hay một gia đình cụ thể, mà ở cách ông kiên trì khuyến khích người dân tự làm, tự vận hành và hưởng lợi từ những giá trị văn hóa của chính mình. Những sáng kiến như vậy chỉ thực sự bền vững khi cộng đồng tiếp nhận được và trở thành chủ thể của quá trình phát triển".

Trong dự án tôi đặt ra ba mục tiêu rất rõ: giữ nhà truyền thống và cuộc sống thường nhật của người Mông; bảo vệ cảnh quan cao nguyên đá; tạo ra một điểm đến khác biệt, không chạy theo mục tiêu tăng khách bằng mọi giá.

Quan trọng nhất vẫn là 21 hộ dân. Tôi có thể đưa ra ý tưởng, chính quyền có thể hỗ trợ, du khách có thể trả tiền. Nhưng nếu người dân không hiểu, không đồng ý và không muốn giữ thì dự án không thể tồn tại.

Bảo tàng sống chỉ thực sự “sống” khi người dân là chủ thể.

Xin cảm ơn ông về cuộc phỏng vấn!

Thực hiện: HUY THÔNG BÁO THỂ THAO VÀ VĂN HÓA