Nghĩa trang Phan Bội Châu sao không có mộ cụ Phan?

Cổng vào Nghĩa trang mang tên Phan Bội Châu  

Chủ nhật xanh, một trong những địa điểm được giao của Tổ dân phố chỗ tôi ở là Nghĩa trang Phan Bội Châu. Nghĩa trang nằm trên đường Thanh Hải, chỗ chân con dốc Quảng Tế. Sống quanh đó có khi vài chục năm, số lần qua về không đếm xuể, nhưng có một thực tế là có người chưa hề một lần đặt chân vào nghĩa trang này. Bởi vậy, nhân Chủ nhật xanh, nhiều người tranh thủ dạo một vòng thăm thú, khám phá luôn.

Sau một vòng xăm soi thật kỹ, mọi người nhìn nhau lắc đầu: Quái, thế nào mà nghĩa trang Phan Bội Châu nhưng tìm mãi không thấy mộ Phan Bội Châu ở đâu cả?! Người này hỏi người kia, người kia hỏi người nọ, cuối cùng mang chung một… nỗi ấm ức.

Tượng đồng Phan Bội Châu dựng ở khuôn viên khu lưu niệm cụ Phan ở đầu dốc Bến Ngự, nay được chuyển về tôn trí ở không gian công viên bờ nam sông Hương cạnh cầu Trường Tiền. 

“Nghĩa trang Phan Bội Châu” thực ra là tên quen gọi của nhiều người, và vì gọi như vậy cho nên ai cũng nghĩ đó là nghĩa trang nơi an táng nhà chí sĩ họ Phan sau khi ông qua đời. Kỳ thực đây là nghĩa trang của cụ Phan lập ra, cho nên tên gọi đầy đủ của nó là “Nghĩa trang mang tên Phan Bội Châu”, chứ không phải do cụ được an táng ở đây mà nghĩa trang mang tên cụ.  

Được biết, trong thời gian nhà chí sĩ Phan Bội Châu bị thực dân Pháp giam lỏng tại Bến Ngự (Huế), đồng bào trong nước đã quyên góp được số tiền khoảng 2000 đồng gửi về giúp. Cụ Võ Liêm Sơn và cụ Huỳnh Thúc Kháng đã dùng số tiền ấy mua một mảnh vườn trên dốc Bến Ngự, dựng một ngôi nhà tranh nhỏ cho cụ Phan và mua thêm một mảnh đất rộng chừng 1 mẫu (5.000m2) nằm ở khu vực đồi Quảng Tế, phía bắc Đàn Nam Giao. Mẫu đất ấy thoạt tiên cụ Phan dự định lập một Cô nhi viện để nuôi dưỡng trẻ mồ côi. Sợ cụ Phan “gieo rắc” tinh thần yêu nước, chống Pháp, chính quyền thực dân ngăn cản không cho thực hiện. Cụ Phan chuyển sang thành lập một khu nghĩa trang và quy ước những đối tượng được phép an táng nơi đây:

“Một, người từng là đồng chí đồng sự với Châu, đến chết vẫn không thay đổi. 

Hai, người tuy không đồng sự với Châu nhưng chắc chắn là đồng chí của Châu, đến chết vẫn không thay đổi.

Ba, người chịu ảnh hưởng chủ nghĩa của Châu mà sẵn sàng hy sinh chịu đựng đau khổ, đến chết vẫn không thay đổi.

Có tư cách của ba hạng người trên mà không may qua đời xa quê ở thành Thuận Hóa, kính xin đem di hài đến an táng ở nghĩa địa này. Còn nếu không có tư cách của ba hạng người như trên, nhất quyết khước từ…”

Mộ đồng chí Nguyễn Chí Diểu 

Nghĩa trang lập năm 1932. Năm 1939, nhà cách mạng Nguyễn Chí Diểu qua đời vì bệnh sau thời gian dài bị quản thúc tại Huế. Bọn mật thám ra lệnh cho gia đình phải chôn ông tại nơi chúng quy định. Xứ ủy Trung kỳ lúc bấy giờ đã nhất quyết không chấp nhận yêu sách đó nhưng lại chưa tìm được địa điểm an táng thích hợp. Đồng chí Phan Đăng Lưu đem chuyện trao đổi với cụ Phan, ngay lập tức cụ Phan nói: “Rứa thì đem chôn Diểu ngay chính giữa khu nghĩa địa của tôi ở Nam Giao. Có chi rắc rối tôi chịu”. Và Nguyễn Chí Diểu chính là người đầu tiên được an táng tại nghĩa trang này.

Mộ nhà cách mạng Hải Triều - Nguyễn Khoa Văn 

Sau Nguyễn Chí Diểu, lần lượt một số liệt sỹ, nhà cách mạng, nhà yêu nước khác cũng được an táng tại đây. Trong nghĩa trang hiện có mộ phần của Nữ sử Đạm Phương, của nhà cách mạng Hải Triều Nguyễn Khoa Văn, nhà thơ Thanh Hải - tác giả bài thơ “Mùa xuân nho nhỏ” được nhạc sĩ Trần Hoàn phổ nhạc và trở thành một ca khúc nổi tiếng, liệt sĩ Lê Tự Nhiên, cụ Nguyễn Huy Nhu - tiến sỹ khoa thi Bính thìn triều Khải Định, nguyên Giáo sư Hán học Viện Đại học Huế, Hồng Sơn Dã Mã Võ Thanh Minh - nguyên Tổng ủy viên Hướng đạo sinh Đông Dương, người được ví là “con ngựa hoang núi Hồng Lĩnh”. Năm 2008, hài cốt của liệt nữ Ấu Triệu Lê Thị Đàn sau gần 1 thế kỷ thất tích đã được tìm thấy tại Quảng Trị và đưa về an táng tại đây…

Bia quy ước dựng trong khuôn viên nghĩa trang mang tên Phan Bội Châu. 

Năm 1990, nghĩa trang đã được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia. Một địa chỉ quan trọng, ý nghĩa và thú vị như thế, nhưng đến nay vẫn chưa được đầu tư gì nhiều và chưa được nhiều người biết đến. Thật đáng tiếc!

Vậy còn mộ cụ Phan ở đâu? Xin trả lời nhanh, sau khi qua đời, theo di nguyện, cụ Phan được an táng ngay trong khu vườn của ngôi nhà tranh cụ sống những năm cuối đời (1925-1940) ở đầu dốc Bến Ngự, nay là số 119 Phan Bội Châu, phường Thuận Hóa.

Mộ nhà chí sĩ Phan Bội Châu 

Mộ táng ngay khu vực trung tâm vườn và được cụ Huỳnh Thúc Kháng đứng ra xây dựng từ số tiền Nhân dân gửi về phúng viếng. Ở đầu mộ có dựng tấm bia khắc bài “Tự Minh” bằng chữ Hán được cụ Phan viết năm 1934. Nội dung được dịch như sau:

“Đây là nhà ở muôn đời của ta, khi ta chết thì phải chôn ngay tại đây, phải tuân theo lời dặn sau này

Cấm không được khâm liệm quan quách, đắp mộ lập đền thời theo tục lệ.

Cấm không được để tang cúng tế theo lối hư văn.

Cấm không được cáo ai phó tang theo lối hư văn.

Thân bằng cố hữu vì không được biết tin ta chết, chỉ để lòng thương nhớ thôi. Phàm kẻ sau thành tâm thương ta, chỉ kế chí thuật sự, ngoài ra chả cần gì khác…”

Năm 2017, trong khuôn khổ chuyến thăm chính thức Việt Nam, Nhà vua Nhật Bản Akihito và Hoàng hậu Michiko đã đến Huế, thăm khu lưu niệm và viếng mộ nhà chí sĩ Phan Bội Châu.