Nghiên cứu và phát huy giá trị di sản trong thời đại số

Các đại biểu tham dự Hội thảo. Ảnh: Thanh Tùng/TTXVN

Hội thảo quốc tế SSHE 2026 là sự kiện khoa học trọng điểm quy tụ đông đảo các giáo sư, nhà khoa học và chuyên gia trong lẫn ngoài nước. Sự kiện được tổ chức nhằm thảo luận sâu rộng về vai trò của công nghệ, trí tuệ nhân tạo (AI), đồng thời khẳng định vị trí trung tâm của con người trong quá trình bảo tồn, giáo dục và lan tỏa các giá trị di sản. Sự kiện này nằm trong chuỗi hội thảo quốc tế được Trường Đại học Sư phạm Hà Nội duy trì định kỳ nhằm giải quyết những vấn đề cấp thiết của xã hội và kiến tạo mạng lưới kết nối học thuật sâu rộng.

Sự kiện SSHE 2026 mang ý nghĩa đặc biệt khi diễn ra đúng vào dịp kỷ niệm 75 năm thành lập Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Đây cũng là dấu mốc học thuật quan trọng đánh dấu sự ra đời của Trường Khoa học Nhân văn (tháng 10/2026) trên cơ sở hợp nhất và phát triển bốn khoa: Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý và Triết học.

Phát biểu tại hội thảo, PGS.TS Nguyễn Đức Sơn - Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, nhấn mạnh rằng trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra tự nhiên và sâu rộng, công nghệ đã trở thành môi trường sống, làm việc và nghiên cứu chứ không chỉ đơn thuần là công cụ. Dù vậy, bên cạnh những đột phá khoa học, con người cùng các giá trị tinh thần, tâm lý và văn hóa vẫn luôn là nhân tố cốt lõi cần được chú trọng.

Hội thảo thu hút 76 tham luận thuộc nhiều lĩnh vực chuyên sâu như Ngữ văn, Lịch sử, Triết học, Giáo dục di sản, Bảo tàng số, Công nghiệp văn hóa và Quản trị dữ liệu. Trong báo cáo đề dẫn, PGS.TS. Hà Văn Minh (Trường Khoa học Nhân văn) đã nêu bật bức tranh tổng quan cùng những cơ hội, thách thức đặt ra cho ngành khoa học xã hội, nhân văn và giáo dục trước sự bùng nổ của AI và dữ liệu số.

Nội dung trọng tâm của hội thảo xoay quanh mối quan hệ giữa chuyển đổi số với việc nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Di sản không chỉ là di tích hay hiện vật cần bảo vệ, mà còn là hệ thống tri thức sống động được kiến tạo, trao truyền và tái diễn giải qua các thế hệ: Mở ra khả năng lưu trữ, liên kết và phổ biến nguồn tư liệu ở quy mô rộng lớn; Hỗ trợ nhận dạng, phân loại và xử lý tư liệu hiệu quả; Tái hiện không gian lịch sử, xây dựng trải nghiệm học tập và đưa di sản tới gần công chúng.

Tuy nhiên, hội thảo lưu ý rằng số hóa không đồng nghĩa với việc tri thức đã được kiểm chứng, và một sản phẩm phục dựng đẹp mắt chưa chắc phản ánh chính xác lịch sử. Đòi hỏi đặt ra khi ứng dụng công nghệ là phải làm rõ xuất xứ tư liệu, phân biệt chứng cứ với giả thuyết, đồng thời tôn trọng quyền diễn giải di sản, quyền sở hữu dữ liệu, đạo đức công nghệ và vai trò chủ thể của cộng đồng sở hữu di sản.

PGS.TS Nguyễn Đức Sơn - Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội phát biểu tại Hội thảo. Ảnh: Thanh Tùng/TTXVN

Trong lĩnh vực lịch sử và nhân văn số, các nghiên cứu tập trung vào khả năng ứng dụng AI để phân tích quá khứ, xây dựng dữ liệu di sản và phát triển năng lực nhân văn số. Các bài tham luận nhấn mạnh tính xác thực lịch sử, giới hạn của thuật toán và trách nhiệm kiểm chứng thông tin. Dù công nghệ giúp mở rộng khả năng tiếp cận dữ liệu, việc chuyển dữ liệu thành tri thức lịch sử vẫn bắt buộc phải trải qua khảo chứng, đối chiếu và diễn giải bằng năng lực chuyên môn của con người.

Trong giáo dục, hội thảo ghi nhận nhiều hướng tiếp cận đổi mới phương pháp dạy học thông qua giáo dục di sản: Xây dựng bảo tàng số và hồ sơ học tập điện tử; Ứng dụng AI và VR/AR trong dạy học lịch sử, văn học và trải nghiệm di sản; Phát triển mô hình học tập dựa trên dự án và học tập tích hợp. Cách tiếp cận này chuyển dịch từ truyền đạt kiến thức thụ động sang việc tổ chức cho người học tự khảo sát, đối chiếu tư liệu, phân tích hiện vật và kiểm chứng thông tin.

Ở lĩnh vực ngữ văn, văn hóa và sáng tạo nghệ thuật, các công trình đi sâu nghiên cứu sự chuyển đổi của văn bản, ngôn ngữ và không gian văn hóa trong môi trường số.

Các kết quả nghiên cứu xuất sắc của hội thảo đã được tuyển chọn và công bố trong kỷ yếu "Khoa học xã hội, nhân văn và giáo dục trong bối cảnh chuyển đổi số" do Nhà xuất bản Khoa học xã hội phát hành năm 2026. Sự thành công của SSHE 2026 không chỉ bổ sung các luận cứ khoa học quan trọng cho công tác bảo tồn di sản và đổi mới giáo dục, mà còn khẳng định vị thế dẫn đầu của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội trong nghiên cứu liên ngành, gắn kết học thuật với sự phát triển bền vững của đất nước.