'Ngoại giao gấu trúc' của Trung Quốc trở lại

Gấu trúc Fu Shuang trước khi được chuyển từ Thành Đô (Trung Quốc) đến Atlanta (Mỹ). (Nguồn: Handout)

Ngày 27/9, hai chú gấu trúc Ping Ping và Fu Shuang đã đến Atlanta, bang Georgia, Mỹ sau hành trình dài khoảng 16 giờ từ Thành Đô, thủ phủ tỉnh Tứ Xuyên ở Tây Nam Trung Quốc. Sở thú Atlanta, nơi tiếp nhận và chăm sóc Ping Ping cùng Fu Shuang trong 10 năm tới, bày tỏ niềm vui sướng khi được chào đón cặp đôi này, đồng thời mô tả đây là “một thời khắc lịch sử đối với thành phố”.

Trong chuyến công du Mỹ, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình cho biết những chú gấu trúc được gửi đi với tư cách “sứ giả hữu nghị” giữa nhân dân Trung Quốc và nhân dân Mỹ.

“Một mũi tên trúng hai đích”

“Không có loài vật nào khác lại trở thành biểu tượng mạnh mẽ như loài gấu trúc,” ông Czeslaw Tubilewicz, giảng viên cao cấp tại Đại học Adelaide (Australia), nhận định. Theo ông Tubilewicz, việc Sở thú Atlanta tiếp nhận những chú gấu trúc khổng lồ này không phải là sự ngẫu nhiên; món quà này thể hiện sự ghi nhận của Bắc Kinh đối với quan hệ đối tác kinh tế lâu dài giữa bang Georgia và Trung Quốc trên nhiều phương diện.

Máy bay chở hai gấu trúc Ping Ping và Fu Shuang hạ cánh sân bay tại Atlanta (Mỹ). (Nguồn: Getty Images)

“Trong khi hầu hết các bang miền Nam nước Mỹ có phần thiếu thiện chí với Trung Quốc, Georgia vẫn kiên trì duy trì chính sách thân thiện với Trung Quốc. Vì vậy, với cử chỉ ngoại giao lần này, có thể nói Chủ tịch Tập Cận Bình đang thực hiện chiến lược “một mũi tên trúng hai đích”, ông Tubilewicz bình luận.

Vốn là loài động vật đặc hữu chỉ sinh sống chủ yếu tại tỉnh Tứ Xuyên và Thiểm Tây (Trung Quốc), gấu trúc luôn được xem là một trong những “quốc bảo” của đất nước tỷ dân. Trong nhiều thập kỷ, Bắc Kinh đã sử dụng gấu trúc như một sứ giả truyền tải thông điệp tình hữu nghị và thiện chí đến các quốc gia, trong đó có Mỹ. Hoạt động này thường được biết đến với tên gọi “ngoại giao gấu trúc”. Việc trao đổi gấu trúc vì thế thường gắn liền với các sáng kiến ​​ngoại giao và những thỏa thuận thương mại quan trọng.

“Ngoại giao gấu trúc” của Trung Quốc bắt nguồn từ năm 1941, khi Tưởng Giới Thạch tặng Mỹ một chú gấu trúc để bày tỏ lòng cảm ơn vì sự ủng hộ của nước này dành cho Trung Quốc trong Chiến tranh Trung-Nhật lần thứ hai. Hoạt động này bắt đầu thu hút giới truyền thông quốc tế từ những năm 1970, khi Trung Quốc gửi gấu trúc đến các nước như Mỹ và Nhật Bản sau những bước ngoặt ngoại giao lớn, bao gồm việc thiết lập quan hệ ngoại giao với Nhật Bản vào năm 1972.

Năm 1972, trong chuyến thăm Trung Quốc của Tổng thống Mỹ lúc bấy giờ là Richard Nixon, Đệ nhất phu nhân Pat cho biết bà rất thích gấu trúc sau khi nhìn thấy chúng tại một vườn thú ở Bắc Kinh. Thủ tướng Trung Quốc khi đó là Chu Ân Lai đã đáp lại bằng đề nghị tặng 2 con gấu trúc cho Mỹ. Sau đó, cặp gấu trúc tên Ling Ling và Hsing Hsing được đưa tới Sở thú Quốc gia Smithsonian ở Washington vào tháng 4/1972, nhanh chóng chiếm được cảm tình của công chúng Mỹ, trở thành biểu tượng cho bước chuyển tích cực giữa hai nước sau thời gian dài đối đầu.

Cặp gấu trúc này sau đó đã qua đời tại Mỹ, Trung Quốc cũng chấm dứt việc tặng gấu trúc và chuyển sang hình thức cho mượn để bảo vệ tốt hơn loài vật đang bị đe dọa tuyệt chủng này. Kể từ đó, nhiều thế hệ gấu trúc đã sống tại các sở thú ở Mỹ theo các thỏa thuận cho mượn. Một số sở thú tại Mỹ đã trả gấu trúc về Trung Quốc trong các năm 2023 và 2024 khi các thỏa thuận hết hạn, trong bối cảnh quan hệ song phương căng thẳng do các tranh chấp về thương mại, công nghệ và địa chính trị.

Sứ giả hữu nghị của Trung Quốc

Sau khi Ping Ping và Fu Shuang đến Washington, theo số liệu chính thức từ Trung Quốc, ước tính Bắc Kinh hiện có 40 cá thể gấu trúc lớn đang sinh sống tại 15 quốc gia. Những “đại sứ” đáng yêu này đã trở thành biểu tượng của mối quan hệ giữa Trung Quốc và các quốc gia trên thế giới.

Hàn Quốc đã tiếp nhận gấu trúc lớn từ năm 2016, khi hai chú gấu Ai Bao và Le Bao được chuyển đến xứ kim chi trong khuôn khổ một chương trình bảo tồn chung – kết quả của chuyến thăm Seoul năm 2014 của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình nhằm tăng cường quan hệ song phương.

Singapore, Malaysia và Indonesia từng tiếp nhận gấu trúc lớn từ Trung Quốc trong khuôn khổ các quan hệ Đối tác bảo tồn, trong khi Vườn thú Adelaide tại Australia hiện vẫn là cơ sở duy nhất nuôi dưỡng loài vật này tại khu vực châu Đại Dương.

Qatar trở thành quốc gia đầu tiên tại Trung Đông tiếp nhận gấu trúc lớn khi hai cá thể Si Hai và Jing Jing đến đây vào năm 2022, ngay trước thềm Giải vô địch bóng đá thế giới FIFA, trong bối cảnh quan hệ giữa Bắc Kinh và Doha ngày càng mở rộng trên nhiều lĩnh vực, bao gồm thương mại và giao lưu văn hóa.

Tại châu Âu, gấu trúc là một phần trong các quan hệ đối tác bảo tồn lâu dài giữa Trung Quốc với nhiều quốc gia, bao gồm Pháp, Đức, Áo, Tây Ban Nha, Hà Lan và Bỉ.

Qatar trở thành quốc gia đầu tiên tại Trung Đông tiếp nhận gấu trúc lớn khi hai cá thể Si Hai và Jing Jing đến đây vào năm 2022, ngay trước thềm Giải vô địch bóng đá thế giới FIFA. (Nguồn: Tân Hoa Xã)

Pháp tiếp nhận gấu trúc vào năm 2012, trong khi cặp gấu trúc được chuyển đến Bỉ vào năm 2014 nhân chuyến thăm cấp Nhà nước của Chủ tịch Tập Cận Bình. Thời điểm đó, người lãnh đạo Trung Quốc đã cùng Nhà vua Philippe khánh thành khu vực nuôi nhốt dành riêng cho gấu trúc.

Nga tiếp nhận những cá thể gấu trúc khổng lồ đầu tiên vào năm 2019, khi Ru Yi và Ding Ding đến nước này để tham gia một chương trình bảo tồn chung nhằm kỷ niệm 70 năm thiết lập quan hệ ngoại giao giữa Trung Quốc và Nga. Tháng 6/2019, Chủ tịch Tập Cận Bình cùng Tổng thống Nga Vladimir Putin tham dự lễ khánh thành khu vực nuôi gấu trúc trong chuyến thăm Moscow của nhà lãnh đạo Trung Quốc.

Hiện Mỹ đang nuôi giữ 6 cá thể gấu trúc lớn tại 3 sở thú – nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào khác ngoài Trung Quốc.

Xin Xin, chào đời tại Sở thú Chapultepec ở Mexico City vào năm 1990, là cá thể gấu trúc lớn duy nhất trên thế giới không thuộc quyền sở hữu của Trung Quốc. Chú gấu là con của một cặp gấu trúc được tặng cho Mexico vào năm 1975, trước khi Bắc Kinh thay đổi quy định về quyền sở hữu toàn cầu và chuyển sang hình thức cho mượn.

Còn thực sự phát huy hiệu quả?

Cuộc cạnh tranh gay gắt giữa hai siêu cường hàng đầu thế giới trên nhiều lĩnh vực khiến ngày càng nhiều người Mỹ coi những tiến bộ về công nghệ, sức mạnh kinh tế và quân sự của Trung Quốc là mối đe dọa. Khảo sát do Đại học Chicago (Mỹ) thực hiện năm 2026 cho thấy, nhiều người trưởng thành Mỹ không còn quá mặn mà với các hành động mang tính biểu tượng, chỉ 28% cho biết việc đưa gấu trúc tới các vườn thú Mỹ có thể khiến họ có cái nhìn tích cực hơn về Trung Quốc.

Ông Chong Ja Ian, Phó Giáo sư Khoa học chính trị tại Đại học Quốc gia Singapore, phân tích: “Quan hệ Mỹ - Trung ngày nay phức tạp hơn nhiều, nên hiệu ứng hình ảnh mà gấu trúc tạo ra có thể không còn lớn như trước. Công chúng Mỹ giờ đây thường quan tâm đến những động thái cứng rắn của Trung Quốc, khiến ‘ngoại giao gấu trúc” khó tạo ấn tượng mạnh”. Theo ông Chong Ja Ian, Mỹ - Trung Quốc vẫn có những lĩnh vực cần hợp tác, nhưng tình thế cạnh tranh chiến lược giữa hai siêu cường cũng trở nên gay gắt hơn.

Đa số những người tham gia khảo sát của Đại học Chicago muốn Trung Quốc có hành động thực chất hơn trong quan hệ với Mỹ, như hợp tác ngăn chặn làn sóng tiền chất fentanyl, nới lỏng các hạn chế thương mại và mở rộng hợp tác giáo dục.

“Không nhiều người quan tâm đến gấu trúc khi xét đến yếu tố an ninh quốc gia hoặc lợi ích địa chính trị,” ông Czeslaw Tubilewicz thừa nhận.