Vì sao Mỹ mở đường nhập khẩu dầu diesel Nga bất chấp các lệnh trừng phạt?

Nhà máy lọc dầu tại cảng New York và New Jersey, New York, Mỹ ngày 24/8/2026. Ảnh: THX/TTXVN phát

Theo Al Jazeera ngày 10/10, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết ông đã đạt được thỏa thuận giải phóng lượng dự trữ dầu diesel từ Nga nhằm giảm giá nhiên liệu đang ở mức cao tại Mỹ trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 tới. Tuy nhiên, theo các nhà phân tích, thỏa thuận này có thể không có nhiều tác dụng trong việc giảm bớt cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu, trong khi các nước châu Âu có thể từ chối hoàn toàn việc mua hàng từ Nga.

Thỏa thuận được đưa ra bất chấp nhiều năm trừng phạt nhằm vào Nga vì cuộc chiến ở Ukraine, trong đó lệnh trừng phạt mới nhất được Mỹ công bố vào tháng trước nhắm cụ thể vào những bên mua dầu của Nga.

Nội dung thỏa thuận giữa Mỹ và Nga

Tối 9/10, ông Trump thông báo trên mạng xã hội rằng sau một “cuộc thảo luận rất thành công” với Tổng thống Nga Vladimir Putin, hai bên đã nhất trí để Moskva “ngay lập tức” cung cấp hơn 300.000 tấn dầu diesel cho thị trường Mỹ và toàn cầu. Theo ông Trump, thêm 500.000 tấn sẽ được giải phóng vào tháng 11 và 1 triệu tấn nữa vào một thời điểm sau đó. Tổng thống Trump lưu ý thêm rằng dựa trên tình trạng hiện tại của các nhà máy lọc dầu, Nga sẽ cung cấp thêm 3 triệu tấn dầu diesel.

Ông Trump tuyên bố động thái này, cùng với điều mà ông gọi là “sự kiểm soát hoàn toàn” của Mỹ đối với eo biển Hormuz, sẽ kéo giá dầu diesel ở Mỹ và trên thế giới đi xuống. Trên nền tảng Truth Social, ông viết rằng việc giảm giá cho người dân Mỹ, đặc biệt là nông dân, chủ trang trại và tài xế xe tải, là ưu tiên hàng đầu.

Sau đó, phát biểu với các phóng viên bên ngoài Nhà Trắng, ông Trump đã cảm ơn Tổng thống Putin về thỏa thuận và nói: “Thành thật mà nói, chúng ta đang có một lượng dầu khổng lồ đổ vào Mỹ, và đó là dầu diesel, thứ mà chúng ta muốn”.

Về phía Nga, ông Putin tuyên bố cùng ngày rằng Moskva “đã khẳng định sẵn sàng cung cấp dầu và các sản phẩm dầu mỏ cho thị trường Mỹ và thị trường toàn cầu nói chung”.

Nguyên nhân của cuộc khủng hoảng dầu diesel toàn cầu

Giá nhiên liệu toàn cầu tăng vọt do tác động của cả cuộc chiến của Mỹ và Israel chống Iran lẫn cuộc chiến của Nga tại Ukraine. Kể từ khi Mỹ và Israel lần đầu tiến hành các cuộc tấn công vào Iran hồi tháng 2 năm nay, Tehran đã đóng phần lớn eo biển Hormuz - tuyến đường vận chuyển 20% nguồn cung dầu khí thế giới trong thời bình.

Tình trạng gián đoạn nguồn cung còn trầm trọng hơn sau vụ tấn công gần đây vào đường ống dẫn dầu Đông - Tây của Saudi Arabia, một tuyến xuất khẩu dầu quan trọng khác từ vùng Vịnh, cùng các cuộc tấn công của lực lượng Houthi ở Yemen quanh Biển Đỏ và eo biển Bab al-Mandeb. Trong khi đó, các nhà máy lọc dầu, cơ sở năng lượng và cảng biển ở cả Nga và Ukraine đều đang hứng chịu các cuộc tấn công dữ dội.

Lượng dự trữ nhiên liệu toàn cầu đã giảm mạnh và giá dầu diesel đạt mức cao kỷ lục ở cả Mỹ và châu Âu trong tháng 9. Tuần trước, nhóm G7 đã nhất trí giải phóng 100 triệu thùng dầu diesel và dầu thô dự trữ khẩn cấp, sau chiến dịch gây sức ép của Mỹ lên Liên minh châu Âu (EU).

Ông Hamad Hussain, nhà kinh tế về khí hậu và hàng hóa tại Capital Economics, nói với Al Jazeera rằng tác động của việc G7 giải phóng dự trữ “sẽ chỉ diễn ra trong thời gian ngắn vì đây chỉ là giải pháp tạm thời cho tình trạng thiếu hụt nguồn cung”.

Tác động đối với nước Mỹ

Tại Mỹ, giá dầu diesel trung bình toàn quốc đạt mức kỷ lục 6,52 USD/gallon (3,79 lít) vào tháng 9 vừa qua, cao gấp hơn hai lần so với cùng kỳ năm ngoái. Theo Hiệp hội Ô tô Mỹ (AAA), giá trung bình toàn quốc hiện ở mức 6,20 USD/gallon.

Mỹ là nước xuất khẩu dầu diesel lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, lượng tồn kho của nước này đã giảm mạnh kể từ khi chiến tranh với Iran nổ ra và vẫn ở dưới mức bình thường, dù các nhà máy lọc dầu đã tăng sản lượng.

Vào tháng 9, ông Trump và các nhà lập pháp Mỹ đã đề xuất hạn chế xuất khẩu dầu diesel nhằm giảm giá cho người tiêu dùng. Ông Trump cũng kêu gọi Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky ngừng tấn công các mục tiêu nhiên liệu diesel, cáo buộc Kiev gây ra tình trạng thiếu hụt sau khi Ukraine tăng cường tấn công ngành dầu mỏ của Nga trong năm nay. Ông Trump không đưa ra yêu cầu tương tự đối với Nga về các cuộc tấn công vào hạ tầng năng lượng của Ukraine.

Ông Trump đặc biệt quan tâm đến việc giảm giá dầu diesel trước bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ. Cuộc chiến với Iran vốn đã không được lòng công chúng, trong khi nhiều chủ doanh nghiệp nhỏ thuộc nhóm ủng hộ MAGA (Làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại) của ông phụ thuộc vào giá dầu diesel ở mức phải chăng.

Người tiêu dùng đang cảm nhận rõ tác động của giá cả tăng cao, bởi dầu diesel được tài xế xe tải dùng để vận chuyển thực phẩm, nông sản và được nông dân dùng để vận hành máy móc. Cuộc thăm dò mới nhất của Trung tâm Nghiên cứu Pew cho thấy kinh tế là vấn đề quan trọng nhất đối với 84% cử tri đã đăng ký trong cuộc bầu cử sắp tới tại Mỹ. Những bang từng bỏ phiếu cho ông Trump và thường ủng hộ đảng Cộng hòa như Iowa và Kansas nay được xem là chiến trường trong cuộc bầu cử ngày 3/11, tạo áp lực buộc ông Trump phải tránh thất bại cho đảng của mình.

Ý nghĩa đối với các lệnh trừng phạt dầu mỏ Nga

Năm 2022, dưới thời chính quyền Biden, Mỹ đã cấm nhập khẩu dầu và khí đốt của Nga Ukraine vào tháng 2 năm đó.

Tháng trước, Quốc hội Mỹ thông qua và ông Trump ký ban hành một đạo luật trừng phạt sâu rộng, nhắm cả vào các quốc gia mua dầu khí của Nga. Đạo luật Trừng phạt Nga và Iran năm 2026 của Thượng nghị sĩ Lindsey Graham mở rộng các lệnh trừng phạt hiện có, nhằm gây sức ép lên Moskva bằng cách nhắm vào các quan chức, ngân hàng và các tàu chở dầu thuộc “hạm đội bóng tối” tạo điều kiện cho hoạt động thương mại năng lượng của Nga. Đạo luật này cũng trao cho ông Trump quyền áp thuế 100% đối với 5 nước nhập khẩu dầu mỏ và khí đốt tự nhiên hàng đầu của Nga.

Sau thông báo của ông Trump hôm 9/10, Bộ Tài chính Mỹ cho biết Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài (OFAC) đã “ngay lập tức cấp giấy phép chung tạm thời để cho phép cung cấp dầu diesel của Nga ra thị trường toàn cầu”.

Nga cũng đang đối mặt khủng hoảng nhiên liệu

Thực tế hiện nay khiến các nhà phân tích có cơ sở để nghi ngờ khả năng Nga cung cấp đủ lượng dầu diesel như ông Trump tuyên bố. Neil Atkinson, cựu Giám đốc bộ phận công nghiệp và thị trường dầu mỏ của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), nói: “Trong thời gian rất ngắn, rất khó để thấy Nga có thể cung cấp được khối lượng hàng hóa như đã đề cập trong thỏa thuận nếu không phải bằng cách hy sinh thị trường nội địa của mình”.

Nga từng là nước xuất khẩu dầu diesel lớn thứ hai thế giới, sau Mỹ. Tuy nhiên, theo Michelle Wiese Bockmann, nhà phân tích thông tin hàng hải tại công ty phân tích vận tải biển Windward, dẫn dữ liệu của công ty theo dõi hàng hóa Vortexa, xuất khẩu dầu diesel của Nga trong quý 3 năm nay chỉ đạt 190.000 thùng/ngày, so với 690.000 thùng/ngày trong quý 2 và 850.000 thùng/ngày trong quý 1. Do đó, Nga đã cấm xuất khẩu dầu diesel từ tháng 7 để đáp ứng nhu cầu trong nước và cuối tháng 9 đã gia hạn lệnh cấm đến hết tháng 10.

Các cuộc tấn công của Ukraine vào cơ sở năng lượng Nga cũng làm khủng hoảng thêm trầm trọng. Ông Putin thừa nhận 1% GDP của Nga đã bị ảnh hưởng bởi các cuộc tấn công này. Bộ Quốc phòng Ukraine cho biết các cuộc không kích đã phá hủy hơn một nửa công suất lọc dầu của Nga. Hồi tháng 7, Ukraine còn tấn công hàng trăm tàu chở dầu thuộc đội tàu bí mật của Nga ở Biển Azov và Biển Đen, ảnh hưởng đến nguồn cung nhiên liệu cho Crimea.

Tuần trước, Nga cho biết sẽ cân nhắc dỡ bỏ một phần hạn chế xuất khẩu dầu diesel nếu sản lượng dư thừa. Phó Thủ tướng Alexander Novak nói với Quốc hội Nga rằng thị trường nội địa đang cân bằng và “nếu sản lượng dầu diesel vượt quá nhu cầu trong nước, chúng tôi sẽ xem xét việc mở lại xuất khẩu một phần”.

Theo IEA, Nga thường sản xuất lượng dầu diesel gấp đôi nhu cầu trong nước, với nhiều tiêu chuẩn phù hợp các mức nhiệt độ khác nhau. Dầu diesel mùa hè, dùng khi nhiệt độ trên 0°C (32°F), có thể sẽ được đưa ra thị trường để nhường chỗ cho các loại dầu diesel mùa đông và vùng Bắc Cực, vốn cần cho nhu cầu trong nước những tháng tới.

Liệu dầu diesel Nga có giúp hạ nhiệt giá dầu toàn cầu?

Tổng thống Putin cho biết ông “tin (thỏa thuận) này sẽ có tác động tích cực đến toàn bộ nền kinh tế toàn cầu”. Tuy nhiên, các nhà phân tích cho rằng thỏa thuận sẽ không giải quyết được khủng hoảng năng lượng toàn cầu. Chris Beauchamp, chuyên gia phân tích thị trường trưởng tại IG Group, nhận định rằng đây là giải pháp ngắn hạn và là “một thỏa thuận điển hình khác của Tổng thống Trump”, vì mức tiêu thụ dầu diesel hàng ngày của toàn cầu vào khoảng 30 triệu thùng” - con số xấp xỉ tổng lượng dầu có thể được giải phóng theo thỏa thuận ông Trump công bố.

Chuyên gia Bockmann cũng cho rằng vẫn chưa rõ việc giải phóng dầu diesel Nga sẽ tác động thế nào đến giá cả và tình trạng thiếu hụt toàn cầu: “Tôi không chắc việc cấp giấy phép chung sẽ có hiệu quả như thế nào trong việc cho phép nhập khẩu khối lượng lớn đủ để tác động đến giá dầu diesel trong nước tại Mỹ”.

Chuyên gia Atkinson cho biết khối lượng mà ông Trump công bố, ngay cả khi Nga cung cấp được, “thực sự không ảnh hưởng nhiều” đến giá cả, vì Mỹ tiêu thụ khoảng 3,7 triệu thùng dầu diesel mỗi ngày.