Ngôi chùa nghìn năm 'thách thức' trọng lực và vật lý ở Trung Quốc

Chùa Huyền Không tồn tại hơn 1.500 năm, treo mình trên vách đá dựng đứng của Hằng Sơn, tỉnh Sơn Tây (Trung Quốc). Ảnh: China Daily.

Nằm cách thành phố Đại Đồng, tỉnh Sơn Tây (Trung Quốc) khoảng 65 km, chùa Huyền Không (Xuankong Si) hiện ra như một bức tranh thủy mặc treo lơ lửng ở hẻm núi Kim Hà. Tọa lạc ở độ cao 50-75 m so với đáy thung lũng, toàn bộ kết cấu dường như chỉ tựa vào những cột gỗ mảnh mai cắm xuống vách đá. Công trình đã đứng vững hơn 15 thế kỷ, thách thức mọi quan niệm thông thường về trọng lực, mưa tuyết và cả những cơn địa chấn.

Nhưng chính sự nguy hiểm và độc đáo này đã giúp Huyền Không Tự (chùa Huyền Không) lọt vào danh sách "10 công trình kiến trúc kỳ hiểm nhất thế giới" do tạp chí Time bình chọn vào năm 2010.

Giải mã bí ẩn "thách thức trọng lực"

Theo các ghi chép lịch sử, chùa Huyền Không được khởi công xây dựng vào năm 491 sau Công nguyên, dưới triều đại Bắc Ngụy. Tương truyền, ngôi chùa là tâm huyết của một nhà sư tên là Liễu Nhiên (Liaoran). Ông mong muốn tìm kiếm một nơi tu hành tách biệt hoàn toàn khỏi thế tục, nơi “không nghe tiếng chim kêu chó sủa”, đúng với tinh thần thanh tịnh của Đạo giáo.

Suốt chiều dài lịch sử, công trình nhiều lần được tu bổ qua các triều đại Kim, Nguyên, Minh, Thanh. Dẫu vậy, cấu trúc nền tảng vẫn giữ nguyên phương thức ban đầu.

Ngôi chùa được nhận định là một trong những thắng cảnh nổi bật nhất trong số 18 cảnh đẹp của núi Hằng Sơn, đồng thời là minh chứng rõ rệt cho tư duy kỹ thuật vượt thời gian của người xưa.

Sự tồn tại của một công trình gỗ nặng hàng tấn trên vách đá thẳng đứng suốt hàng nghìn năm là một câu đố lớn đối với các kiến trúc sư hiện đại. Khi nhìn từ dưới lên, du khách thường cảm thấy thót tim vì hàng chục cây cột gỗ mỏng manh dường như đang phải gánh toàn bộ sức nặng của ngôi chùa. Tuy nhiên, sự thực không phải vậy.

Kỹ sư Sun Shupeng, kỹ sư trưởng tại Tập đoàn Kiến trúc Cổ Sơn Tây, giải thích rằng những cột đứng đó thực tế chỉ được thêm vào sau này nhằm tạo cảm giác an tâm cho người chiêm bái.

Hệ thống hành lang gỗ và dầm cantilever đâm sâu vào vách đá là bí mật giúp ngôi chùa đứng vững qua nhiều thế kỷ. Ảnh: Worlds Incredible.

Theo ông, hệ thống chịu lực thực sự nằm ở 27 dầm ngang bằng gỗ (hay còn gọi là dầm cantilever) được đâm sâu vào lòng núi đá. Hệ thống dầm này sử dụng loại gỗ Thiết Sam địa phương, nổi tiếng với độ cứng và khả năng chịu tải cực tốt.

Các nghệ nhân xưa đã khoét lỗ hình nêm ngược trên vách đá, bên ngoài hẹp nhưng mở rộng phía trong. Khi dầm được đưa vào cùng hệ nêm tính toán chuẩn xác, gỗ sẽ nở và khóa chặt vào đá, tạo cơ chế tương tự “bu lông nở” trong xây dựng hiện đại. Hai phần ba chiều dài dầm nằm sâu trong đá vôi cứng, giúp triệt tiêu đáng kể mô-men uốn phát sinh từ tải trọng công trình.

Về nguyên lý cơ học, ứng suất uốn bên trong dầm phải luôn nhỏ hơn ngưỡng cho phép. Điều này được đảm bảo nhờ tỷ lệ chôn sâu hợp lý, kết hợp xử lý gỗ bằng dầu tung để chống ẩm và mối mọt. Nhờ vậy, hệ kết cấu vẫn bền bỉ sau hàng nghìn năm.

Không chỉ dựa vào kỹ thuật, vị trí xây dựng cũng góp phần quan trọng. Ngôi chùa nằm sâu trong một hốc lõm của vách núi, phía trên có mỏm đá lớn vươn ra như mái che khổng lồ. Lớp “ô đá” này hạn chế tác động trực tiếp của mưa, tuyết và dòng chảy xói mòn.

Nghiên cứu vi khí hậu cho thấy mỗi ngày chùa chỉ nhận khoảng hai giờ nắng trực tiếp vào buổi sáng. Lượng bức xạ thấp giúp gỗ không bị lão hóa nhanh, đồng thời bảo tồn màu sắc tượng và bích họa. Địa hình hẻm núi hẹp còn khiến luồng gió mạnh thường đập vào vách đối diện thay vì thổi trực diện vào công trình.

Biểu tượng văn hóa độc nhất

Khả năng kháng chấn của công trình cũng là một điểm đáng kinh ngạc. Các nghiên cứu hiện đại từ các chuyên gia kiến trúc đến từ Anh, Đức và Italy sau khi tham quan đã đánh giá chùa Huyền Không là một sự kết hợp hiếm có giữa cơ học, thẩm mỹ và tôn giáo.

Nhờ sử dụng hệ thống mộng gỗ linh hoạt thay vì đinh sắt cứng nhắc, ngôi chùa có khả năng co giãn và hấp thụ năng lượng địa chấn thông qua ma sát giữa các khớp nối. Khi động đất xảy ra, cấu trúc này hoạt động như một hệ thống giảm chấn, cho phép công trình rung lắc nhẹ mà không bị sụp đổ.

Bên cạnh giá trị kỹ thuật, Huyền Không Tự còn là ngôi chùa duy nhất tại Trung Quốc thờ phụng đồng thời ba tôn giáo lớn là Phật giáo, Đạo giáo và Nho giáo.

Với hơn 40 gian phòng lớn nhỏ được kết nối bằng hệ thống hành lang và cầu treo ngoằn ngoèo, không gian bên trong ngôi chùa phản ánh một sự hòa hợp tín ngưỡng sâu sắc.

Điểm nhấn quan trọng nhất là Điện Tam Giáo nằm ở tầng trên cùng của Tháp Bắc. Tại đây, tượng Phật Thích Ca Mâu Ni được đặt ở vị trí trung tâm, bên trái là Khổng Tử (đại diện Nho giáo) và bên phải là Lão Tử (đại diện Đạo giáo).

Huyền Không Tự còn được biết đến là ngôi chùa hiếm hoi ở Trung Quốc cùng lúc thờ Phật giáo, Đạo giáo và Nho giáo.Ảnh: Worlds Incredible.

Trong chùa hiện còn lưu giữ hơn 80 bức tượng quý hiếm được chế tác từ đồng, sắt, đá và đất sét. Đặc biệt, các bức tượng đất sét thời Minh tại Điện Tam Quan được đánh giá là những tác phẩm điêu khắc đạt đến trình độ tinh xảo bậc nhất, thể hiện thần thái uy nghiêm nhưng vẫn thoát tục.

Trong những năm gần đây, chùa Huyền Không càng trở nên nổi tiếng khi xuất hiện trong trò chơi điện tử đình đám Black Myth: Wukong. Việc tái hiện tỉ mỉ từng dầm gỗ, hành lang cheo leo trong thế giới ảo đã khiến hàng triệu game thủ và du khách đổ xô về núi Hằng Sơn để tận mắt chứng kiến nguyên mẫu ngoài đời thực.

Tuy nhiên, sự gia tăng đột biến của khách du lịch cũng đặt ra những thách thức lớn về bảo tồn. Ban quản lý quy định tối đa 3.200 lượt tham quan mỗi ngày nhằm đảm bảo an toàn tải trọng. Trong khi các chuyên gia từ Đại học Thanh Hoa cùng nhiều viện nghiên cứu triển khai quét laser 3D để theo dõi biến dạng nhỏ nhất trong hệ dầm.

Lê Huyên