Người 'gác ký ức' của những năm tháng ngục tù

Món nợ với đồng đội

Sinh năm 1943 tại Phú Xuyên (Hà Nội), ông Lâm Văn Bảng nhập ngũ năm 1965. Trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Mậu Thân 1968, ông bị thương nặng rồi rơi vào tay địch.

Sau thời gian bị giam giữ ở Biên Hòa, ông bị chuyển ra nhà tù Phú Quốc – một trong những nhà tù khét tiếng nhất, được coi là “địa ngục trần gian” của Mỹ - Ngụy trước năm 1975. Hơn bốn năm trong lao tù là quãng thời gian ông và đồng đội phải đối mặt với những hình thức tra tấn dã man, nhưng vẫn giữ vững khí tiết của người chiến sĩ cách mạng.

Năm 1973, ông Lâm Văn Bảng cùng nhiều đồng đội được trao trả tự do theo Hiệp định Paris, mang theo trên mình 15 vết sẹo từ đòn roi tra tấn và những di chứng kéo dài suốt cuộc đời.

Cựu chiến binh Lâm Văn Bảng trong không gian bảo tàng do ông mở ra.

Trở về với cơ thể nhiều thương tật nhưng điều ám ảnh ông hơn cả không phải là những vết thương trên cơ thể, mà là kí ức về những người đồng đội đã ngã xuống vì mưa bom đạn nổ, bệnh tật, lấy thân mình che chở, nhường từng nắm cơm, từng ngụm nước để ông có thể sống sót.

Ông nhiều lần từng chia sẻ rằng mình "nợ đồng đội một mạng sống". Chính món nợ ân tình ấy đã trở thành động lực để ông dành phần đời còn lại đi tìm, gom góp từng kỷ vật chiến tranh, từng mảnh ký ức tưởng như đã thất lạc trong thời gian.

Từ căn phòng 12m² đến một bảo tàng đặc biệt

Ý tưởng xây dựng một nơi lưu giữ ký ức về những chiến sĩ cách mạng bị địch bắt, tù đày của cựu chiến binh Lâm Văn Bảng được nhen nhóm từ những cuộc gặp gỡ với đồng đội từ năm 1985.

Ban đầu chỉ là một phòng truyền thống rộng khoảng 12m² trong ngôi nhà của gia đình. Những hiện vật đầu tiên là chiếc bát sắt, chiếc cùm, bộ quần áo tù, những lá thư, cuốn sổ, cây bút... được các cựu tù binh nâng niu trao lại. Càng đi nhiều, càng gặp nhiều đồng đội, ông càng nhận ra rằng nếu không kịp thời lưu giữ, những chứng tích chiến tranh sẽ mất đi cùng những nhân chứng lịch sử.

Cựu chiến binh Lâm Văn Bảng trong không gian bảo tàng do ông mở ra.

Không có ngân sách, không có nguồn tài trợ thường xuyên, ông Bảng tự bỏ tiền lương thương binh, gom góp tiền của gia đình, bạn bè, đồng đội để mở rộng khu trưng bày. Ông còn dành hơn 2.000 m đất hương hỏa của gia đình làm nơi xây dựng bảo tàng.

Ngày 11/10/2006, Bảo tàng Chiến sĩ cách mạng bị địch bắt tù đày chính thức ra đời. Đây được xem là một trong những bảo tàng tư nhân đầu tiên ở Việt Nam chuyên đề về các chiến sĩ cách mạng bị giam cầm trong nhà tù của địch.

Đánh đổi cả tài sản để giữ ký ức

Con đường xây dựng bảo tàng của cựu chiến binh Lâm Văn Bảng trải qua không ít khó khăn. Có thời điểm, nhiều người không hiểu việc ông miệt mài sưu tầm kỷ vật, lập bàn thờ đồng đội.

Thậm chí, có người cho rằng ông "rước ma về nhà" xuất phát từ việc ông đã lấy những chiếc đinh địch đóng vào đầu đồng đội cho đến khi tử vong cùng kìm bẻ răng mang về trưng bày tại bảo tàng. Hay việc ông mang về bộ cắt móng tay, móc tai, roi cá đuối đánh tù nhân tróc da thịt,...

Khách tham quan tại bảo tàng.

Gia đình cũng từng phản đối vì ông âm thầm bán tài sản để lấy kinh phí xây dựng bảo tàng. Nhưng ông vẫn kiên trì. Ông từng tâm sự rằng đó là sự tưởng nhớ, tri ân những đồng đội đã hy sinh để đất nước có hòa bình hôm nay. Theo thời gian, những người thân cũng dần thấu hiểu, trở thành hậu phương lặng lẽ giúp ông theo đuổi tâm nguyện lớn lao.

Ở tuổi ngày càng cao, ông vẫn rong ruổi hàng nghìn km, đến từng gia đình cựu tù binh trên khắp cả nước để xin, mượn hoặc phục dựng hiện vật. Có món đồ tưởng như vô giá trị với người khác nhưng với ông lại là "nhân chứng biết nói" về một thời máu lửa.

Hơn 5.000 hiện vật kể chuyện lịch sử

Từ số hiện vật ít ỏi ban đầu, đến nay Bảo tàng Chiến sĩ cách mạng bị địch bắt tù đày do cựu chiến binh Lâm Văn Bảng mở ra đã lưu giữ hơn 5.000 hiện vật, hình ảnh và tư liệu quý giá, được bố trí thành 10 khu trưng bày theo từng chủ đề, tái hiện cuộc sống trong lao tù, các hình thức tra tấn của địch và quá trình đấu tranh của các chiến sĩ cách mạng.

Đó là những chiếc cùm sắt, roi điện, kìm tra tấn, dây thép gai, bộ quần áo tù nhân, chiếc bát sứt, cuốn sổ học tập bí mật, lá cờ Đảng được may trong tù, những lá thư chưa kịp gửi hay những vật dụng được làm thủ công trong lao ngục.

Một số hình ảnh chiến sĩ cách mạng bị địch tra tấn được phục dựng lại tại bảo tàng.

Mỗi hiện vật đều gắn với số phận của một con người, một câu chuyện về lòng trung kiên, ý chí không khuất phục trước đòn roi và sự hy sinh thầm lặng của hàng vạn chiến sĩ cách mạng.

Không gian bảo tàng còn phục dựng nhiều hình ảnh về các nhà tù nổi tiếng như Phú Quốc, Côn Đảo, giúp người xem hình dung chân thực những cực hình mà các chiến sĩ từng trải qua. Chính vì vậy, nhiều người gọi nơi đây là "bảo tàng sống", bởi những người thuyết minh cũng chính là các cựu tù binh từng bước ra từ những "địa ngục trần gian" ấy.

Nơi “truyền lửa” cho nhiều thế hệ

Điều đặc biệt nhất của bảo tàng không nằm ở số lượng hiện vật. Điều khiến nhiều người xúc động khi tham quan bảo tàng là mỗi câu chuyện đều được kể bởi chính những nhân chứng lịch sử.

Nhiều năm qua, bảo tàng trở thành "địa chỉ đỏ" của học sinh, sinh viên, chiến sĩ lực lượng vũ trang, đoàn viên thanh niên và du khách trong, ngoài nước. Hàng vạn lượt khách đã đến đây để nghe những câu chuyện không có trong sách giáo khoa, về tinh thần bất khuất, niềm tin vào cách mạng và khát vọng độc lập của cả một thế hệ.

Với những đóng góp bền bỉ, Lâm Văn Bảng được trao nhiều phần thưởng cao quý như danh hiệu Công dân Thủ đô ưu tú, Huân chương Lao động hạng Ba cùng nhiều bằng khen của các bộ, ngành và tổ chức. Nhưng với ông, phần thưởng lớn nhất là khi thấy lớp trẻ chăm chú lắng nghe câu chuyện của những người đi trước.

Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ. Những người từng trải qua lao tù năm ấy cũng ngày một ít đi. Điều đó khiến giá trị của Bảo tàng Chiến sĩ cách mạng bị địch bắt tù đày càng trở nên đặc biệt.

Hành trình của cựu chiến binh Lâm Văn Bảng vì thế không chỉ là hành trình xây dựng một bảo tàng. Đó là hành trình gìn giữ ký ức, trả món nợ ân tình với đồng đội và nhắc nhở các thế hệ hôm nay về cái giá của hòa bình và lòng biết ơn đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Một số hình ảnh tại bảo tàng:

Nhiều kỷ vật gắn liền với đời sống thường ngày của các chiến sĩ cách mạng được trưng bày tại bảo tàng.

Một số hình ảnh chiến sĩ cách mạng bị địch tra tấn được phục dựng lại tại bảo tàng.