Người "giữ hồn" nghề thêu Văn Lâm

Nghệ nhân Vũ Thanh Luân, người gắn bó cả đời với nghề thêu ren truyền thống của làng nghề Văn Lâm.

Tuổi thơ gắn với cây kim, sợi chỉ

Về Văn Lâm hôm nay, giữa không gian văn hóa của vùng đất Hoa Lư, những sản phẩm thêu ren vẫn hiện diện như một phần ký ức và đời sống của người dân. Những đường kim nhỏ bé, những sợi chỉ đủ sắc màu qua bàn tay người thợ tạo nên hoa văn, hình khối và những câu chuyện giàu sức sống.

Nghệ nhân Vũ Thanh Luân sinh ra và lớn lên tại làng Văn Lâm, nơi nghề thêu đã được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Từ khi còn nhỏ, cây kim, sợi chỉ đã trở thành những vật dụng quen thuộc và là “cần câu cơm” nuôi cả gia đình ông. Năm 7 tuổi, cậu bé Luân bắt đầu phụ giúp việc thêu và được cha truyền dạy nghề.

Dù tuổi đã cao, nghệ nhân Vũ Thanh Luân vẫn có thể thực hiện các kỹ thuật thêu một cách thành thạo.

Từ những ngày đầu còn vụng về với từng đường kim, ông dần cảm nhận được vẻ đẹp đặc biệt của nghề truyền thống quê hương. Một mảnh vải tưởng như bình thường, qua bàn tay người thợ, có thể trở thành một sản phẩm mang giá trị thẩm mỹ. Chính sự kỳ diệu ấy đã tạo nên tình yêu nghề và theo ông suốt cuộc đời.

Theo chia sẻ của nghệ nhân, dù làm quen với nghề từ nhỏ nhưng phải đến năm 1992 ông mới quyết định dành toàn bộ thời gian cho nghề thêu. Trước đó, năm 1977, ông lên đường nhập ngũ vào Tiểu đoàn 5, Trung đoàn 24, chiến đấu trong chiến dịch biên giới phía Tây Nam tại An Giang. Sau khi bị thương, năm 1980 ông xuất ngũ, trở về quê trong hoàn cảnh gia đình còn nhiều khó khăn.

Ông vừa làm công nhân, vừa tranh thủ thời gian tiếp tục thêu và mang sản phẩm đi bán tại nhiều tỉnh thành lân cận. Công việc tiếp thị sản phẩm tuy vất vả nhưng cũng giúp ông tích lũy kinh nghiệm, hiểu thị trường và quan trọng hơn là giữ được mối duyên với nghề truyền thống. Đến năm 1992, ông quyết định nghỉ công việc nhà máy để chuyên tâm với cây kim, sợi chỉ.

Từ người thợ đến nghệ nhân người giữ nghề

Những năm ông Luân trở lại toàn tâm với nghề cũng là thời kỳ nghề thêu Văn Lâm phát triển mạnh. Nhà nhà làm thêu, người người làm thêu. Những sản phẩm thủ công của làng nghề từng bước tìm được chỗ đứng trên thị trường. Nhưng với nghệ nhân Vũ Thanh Luân, làm nghề không đơn thuần là tạo ra sản phẩm để mưu sinh. Ông bắt đầu suy nghĩ nhiều hơn về câu chuyện làm thế nào để nghề thêu truyền thống có thể tồn tại trong đời sống hiện đại.

Có những đêm, ông thức trắng để tìm cách cải tiến các khâu trong quá trình sản xuất sản phẩm để tăng năng suất, giảm công lao động, giảm giá thành đầu vào và tăng giá trị sản phẩm. Ông tâm niệm: “Để nghề tồn tại, người thợ vừa phải giữ được kỹ thuật truyền thống, vừa phải biết thích ứng với nhu cầu mới. Xuất phát từ thực tiễn khi nhu cầu của thị trường đòi hỏi ngày càng cao, giữ nghề không có nghĩa là giữ nguyên mọi cách làm cũ. Muốn nghề truyền thống sống được, người thợ phải biết tìm ra cách làm phù hợp với thời đại, nhưng không đánh mất kỹ thuật và tinh thần cốt lõi của nghề.”

Từ những đêm trắng đấy, ông đã có 3 sáng kiến kỹ thuật nghề thêu, gồm: Dùng thiết bị chế bản in mẫu thêu thay cho cách làm thủ công; Thay thế bản in giấy bằng bản in plastice; Chủ động thay thế nguyên liệu ngoại nhập bằng nguyên liệu vải sản xuất nội địa. Các sáng chế của ông Luân được Sở Công thương tỉnh Ninh Bình trước đây ghi nhận và phổ biến. Đặc biệt, thiết bị chế bản in mẫu thêu được chia sẻ và ứng dụng rộng rãi trong nghề thêu làng Văn Lâm và trên phạm vi nhiều tỉnh, thành của cả nước.

Với những đóng góp của mình, năm 2007, ông Vũ Thanh Luân được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân. Năm 2003, ông Luân được bầu làm Chủ tịch Hiệp hội nghề thêu xã Ninh Hải. Từ vị trí này, ông tiếp tục tham gia kết nối những người làm nghề, thúc đẩy đào tạo và tìm hướng phát triển cho nghề thêu truyền thống.

Việc ứng dụng công nghệ giúp tăng năng suất lao động tại làng nghề Văn Lâm

Từ những sản phẩm truyền thống, thêu Văn Lâm được ứng dụng trên nhiều mặt hàng như: khăn, túi, áo, váy, mũ, ga, gối, đồ trang trí... Nhiều sản phẩm đã được đưa ra thị trường trong nước và xuất khẩu tới các thị trường khó tính như: Anh, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc... Từ những đơn hàng nhỏ lẻ, giờ đây nghề thêu đã trở thành nghề mang lại thu nhập chính cho nhiều gia đình tại Văn Lâm, trở thành công việc toàn thời gian đối với nhiều lao động.

Xuất phát từ nhu cầu thực tiễn đòi hỏi lao động nghề thêu chất lượng cao, dù tuổi đã cao, ông Luân vẫn nhiệt tình tham gia truyền dạy kỹ thuật cho những người thợ trẻ của không chỉ làng nghề Văn Lâm mà còn cả các lao động tại nhiều địa phương muốn học hỏi làm nghề. Tại các khóa đào tạo, ông tập trung chỉ dạy các kỹ thuật thêu, phối màu, thêu trên các chất liệu mới và sáng tạo mẫu mã phù hợp với thị trường. Không chỉ trao lại cơ hội làm nghề cho các lao động, nghệ nhân Vũ Thanh Luân truyền cho người trẻ sự kiên nhẫn, tình yêu nghề và niềm tự hào về sản phẩm do chính đôi tay mình tạo ra.

Chị Lê Thị Thu, người gắn bó 18 năm với xưởng thêu của nghệ nhân Vũ Thanh Luân.

Giữ hồn xưa, mở hướng cho tương lai

Làng nghề thêu ren Văn Lâm có lịch sử lâu đời. Theo các cụ cao niên kể lại, vào thế kỷ thứ XIII, khi vua tôi nhà Trần rút lui chiến lược từ Thăng Long về Ninh Bình trong cuộc kháng chiến chống quân Mông Nguyên xâm lược lần hai, Linh từ quốc mẫu Trần Thị Dung, vợ của thái sư Trần Thủ Độ đã cho các cung nữ truyền dạy cho người dân địa phương nghề thêu ren cung đình. Trải qua hơn 700 năm hình thành và phát triển, nghề thêu ren tại Văn Lâm vẫn giữ được những nét thêu truyền thống của dân tộc được lưu truyền. Không những vậy, người làng Văn Lâm còn chủ động học hỏi, cải biến những kỹ thuật thêu của người Pháp, người Nhật vào các sản phẩm của làng nghề. Giờ đây, nghề thêu ren tại Văn Lâm đã phát triển với sự đa dạng về sản phẩm, mẫu mã cùng các phương thức sản xuất mới, đáp ứng được nhu cầu của thời cuộc.

Nghệ nhân Vũ Thanh Luân hiện còn lưu giữ khoảng trên 100 mẫu thêu trên giấy nến từ thời Pháp thuộc, do các thế hệ cha, ông truyền lại.

Những mẫu thêu nguyên bản được nghệ nhân Vũ Thành Luân nâng niu như báu vật.

Năm 2006, Làng nghề Thêu ren Văn Lâm chính thức được tỉnh Ninh Bình (cũ) công nhận là làng nghề truyền thống. Đến tháng 11/2007, làng nghề được Hiệp hội làng nghề Việt Nam công nhận là một trong 12 làng nghề tiêu biểu của cả nước. Năm 2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận nghề thêu ren truyền thống Văn Lâm là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Nằm trong không gian văn hóa, du lịch đặc sắc của Ninh Bình, nghề thêu làng Văn Lâm không chỉ tạo sinh kế cho người dân mà còn trở thành một sản phẩm văn hóa, góp phần làm phong phú thêm trải nghiệm của du khách khi về vùng đất Hoa Lư. Nắm bắt được lợi thế của làng nghề, nghệ nhân Vũ Thanh Luân là một trong những người rất tích cực quảng bá cho sản phẩm quê hương. Ông đã tự mày mò học và giao tiếp thành thạo tiếng Anh, có thể chủ động đàm phán, giao dịch và ký kết các hợp đồng xuất khẩu với các đối tác nước ngoài. Ngôi nhà xưởng của gia đình ông từ lâu đã trở thành điểm tham quan du lịch, giới thiệu sản phẩm và hoạt động thêu cho du khách.

Du khách hào hứng khi trải nghiệm thêu ren do chính nghệ nhân Vũ Thanh Luân hướng dẫn.

Anh Theodoros Papadopoulos, du khách người Hy Lạp lần đầu trải nghiệm công việc thêu.

Anh Theodoros Papadopoulos, du khách người Hy Lạp không khỏi bất ngờ khi lần đầu được trải nghiệm nghề thêu. Anh tâm sự: “Ban đầu tôi biết đến Ninh Bình là một vùng đất có nhiều cảnh đẹp nhưng khi được trải nghiệm công việc thêu ren của các bạn, tôi thấy bất ngờ bởi sự đa tầng của văn hóa Việt Nam. Từ cây kim, sợi chỉ nhỏ xíu, với đôi bàn tay khéo léo và sự tỉ mỉ, các bạn đã biến những mảnh vải trở thành những tác phẩm nghệ thuật thủ công vô cùng độc đáo. Một trải nghiệm thật sự thú vị và chắc chắn tôi sẽ giới thiệu cho bạn bè mình về điểm đến này trong thời gian tới.”

Nghệ nhân Vũ Thanh Luân tâm sự: “Làng thêu Văn Lâm có lợi thế rất lớn khi tỉnh Ninh Bình mới định hướng phát triển công nghiệp văn hóa và du lịch trên nền tảng di sản. Tôi tin tưởng rằng, việc bảo tồn và phát huy giá trị của làng nghề cũng góp phần hình thành một sản phẩm du lịch- văn hóa độc đáo của Ninh Bình. Đây có lẽ không chỉ là mong muốn của mỗi người dân của làng nghề, mà còn là xu thế của làng nghề trong thời gian tới, để nghề thêu ren của Văn Lâm sẽ góp một phần quan trọng trong việc lan tỏa những giá trị độc đáo của văn hóa, lịch sử Ninh Bình đến với bạn bè trong nước và quốc tế”

Năm nay đã 72 tuổi, tuy đã nghỉ giữ chức Chủ tịch Hiệp hội nghề thêu từ lâu, nhưng nghệ nhân Vũ Thanh Luân vẫn lặng lẽ đóng góp chút công sức nhỏ bé của mình cho làng nghề. Ông đã góp phần nối dài dòng chảy văn hóa của làng nghề quê hương. Mỗi đường kim ông trao truyền cho thế hệ sau, là một thông điệp gửi đến những người làm nghề, yêu nghề và quyết tâm giữ nghề.