Người giữ ký ức qua từng sợi nan
Ở Nghĩa Đô (Lào Cai), những câu chuyện về nếp sống xưa vẫn được lưu giữ qua từng chiếc làn, giỏ đan bằng tre, giang, nứa. Với nghệ nhân dân gian Nguyễn Thị San, mỗi sản phẩm không chỉ là vật dụng thủ công mà còn chứa đựng ký ức của nhiều thế hệ. Bằng tình yêu nghề và đôi bàn tay khéo léo, bà đang góp phần giữ gìn một nét văn hóa truyền thống trước nguy cơ mai một.
Ký ức từ những vật dụng bình dị
Trong căn nhà nhỏ ở Nghĩa Đô, đôi tay nghệ nhân Nguyễn Thị San thoăn thoắt luồn từng sợi nan. Những thanh giang khô cứng qua bàn tay khéo léo của bà dần thành hình chiếc giỏ, chiếc làn. Vừa làm, bà vừa kể những câu chuyện gắn với từng sản phẩm.

Đôi tay nghệ nhân Nguyễn Thị San thoăn thoắt luồn từng sợi nan.
Cầm chiếc làn nhỏ trên tay, bà San nhớ lại những ngày còn đi học: “Chiếc làn từng theo chúng tôi đến trường”. Ngày ấy, cuộc sống còn nhiều thiếu thốn, trẻ em chưa có ba lô, túi sách như bây giờ. Người lớn trong nhà thường đan cho con chiếc làn để đựng sách vở, bút mực. Chiếc làn mộc mạc theo những đứa trẻ đến lớp, trở thành vật dụng thân thuộc của cả một thế hệ.
Không chỉ có chiếc làn, những chiếc giỏ đựng rau, sọt gánh măng, bồ đựng thóc hay vật dụng đựng xôi đều gắn bó mật thiết với đời sống người dân. Bà San còn nhớ, ngày con gái đi lấy chồng, gia đình phải đan những chiếc bồ lớn để đựng quần áo, chăn màn cho con mang về nhà chồng.
Mỗi vật dụng là một câu chuyện về sinh hoạt, lao động và phong tục của người dân địa phương. Bởi vậy, khi phục dựng nghề đan lát, bà không muốn sản phẩm chỉ mang tính trang trí mà cố gắng giữ hình dáng, kích thước và công năng gần với nguyên bản.
“Có những thứ bây giờ các cháu nhìn thấy thì tưởng chỉ để trang trí nhưng ngày xưa gia đình nào cũng cần dùng” – bà San chia sẻ.
Với bà, giữ nghề không đơn thuần là giữ kỹ thuật đan lát mà còn là lưu giữ những câu chuyện về cuộc sống của cha ông.
Công phu từ từng sợi nan
Đằng sau những chiếc giỏ, chiếc làn mộc mạc là nhiều công đoạn đòi hỏi sự tỉ mỉ: từ chọn giang, xử lý nguyên liệu, nhuộm màu, chẻ nan đến tạo hoa văn, mỗi bước đều cần kinh nghiệm và sự kiên nhẫn. Bà San thường chọn những cây giang không quá non cũng không quá già, đặc biệt với sản phẩm có hoa văn, bà vẫn giữ cách nhuộm màu truyền thống bằng củ nâu và nhọ nồi thay vì sử dụng phẩm màu công nghiệp.
Muốn tạo màu đen, người thợ phải xử lý giang ngay từ khi còn nguyên ống, cạo sạch bề mặt, dùng nước củ nâu đánh lên rồi quét thêm nhọ nồi. Khi nguyên liệu khô, tiếp tục quét nước củ nâu để màu lên đều và bền trước khi chẻ thành nan. Từ những sợi nan trắng tự nhiên và nan nhuộm màu, người thợ phối hợp, tính toán từng đường đan để tạo nên hoa văn. Chỉ một chi tiết lệch cũng có thể ảnh hưởng đến tổng thể sản phẩm.

Các sản phẩm được bà San tỉ mỉ đan đã tạo nên những hoa văn đẹp mắt.
Có món đồ phải đan hai lớp rồi mới ghép lại, sản phẩm cầu kỳ có khi mất gần một tuần mới hoàn thành, giá bán dao động từ khoảng 100.000 đồng đến 1 triệu đồng, tùy kích thước và độ phức tạp. Bà San cho rằng, người làm nghề phải kiên nhẫn, cẩn thận và thực sự yêu công việc. “Không đằm tính thì khó theo được nghề” - bà cười nói.
Trong cuộc sống hiện đại, khi đồ dùng công nghiệp ngày càng phổ biến, việc dành nhiều ngày để hoàn thành một sản phẩm thủ công không dễ dàng. Nhưng với bà, mỗi đường đan đẹp còn là kết quả của kinh nghiệm và sự trân trọng nghề truyền thống.
Đã có thời gian nghề đan lát ở Nghĩa Đô thu hẹp khi các sản phẩm nhựa, túi vải và đồ dùng công nghiệp dần thay thế vật dụng truyền thống. Tuy nhiên, từ khi địa phương chú trọng khôi phục nghề năm 2021 cùng với sự phát triển của du lịch, những sản phẩm đan lát lại có thêm cơ hội hiện diện.
Theo bà San, hiện Nghĩa Đô có hơn chục người tham gia làm nghề. Các cơ sở du lịch cộng đồng, homestay và điểm đón khách có nhu cầu mua giỏ, làn, vật dụng truyền thống để trang trí, trưng bày, tạo không gian mang đậm bản sắc địa phương.
Có chủ cơ sở du lịch tìm đến đặt mua sản phẩm ngay từ khi xây dựng nhà nghỉ. Người đặt yêu cầu kích thước riêng, người muốn điều chỉnh kiểu dáng, phối màu phù hợp với không gian. Điều đó đòi hỏi người thợ vừa giữ kỹ thuật truyền thống, vừa linh hoạt đáp ứng nhu cầu mới. Từ vật dụng phục vụ sinh hoạt gia đình, sản phẩm đan lát nay trở thành đồ lưu niệm, vật trang trí và một phần trong câu chuyện văn hóa mà người Nghĩa Đô giới thiệu với du khách.

Sản phẩm được tạo màu bằng củ nâu và nhọ nồi không dùng phẩm màu khiến bà San mất khá nhiều thời gian và công sức.
Dẫu vậy, điều bà San quan tâm không chỉ là số lượng đơn hàng mà còn là việc du khách hiểu được giá trị phía sau mỗi sản phẩm: từ cách chọn nguyên liệu, nhuộm màu đến kỹ thuật tạo hoa văn và công dụng trong đời sống xưa. Bởi nếu chỉ coi đồ đan lát là món hàng lưu niệm, những giá trị văn hóa và tri thức dân gian được tích lũy qua nhiều thế hệ sẽ khó được cảm nhận đầy đủ.
Giữ nghề, nối dài ký ức
Có thêm đầu ra cho sản phẩm là tín hiệu vui, nhưng điều khiến nghệ nhân Nguyễn Thị San trăn trở hơn cả là tìm người kế tiếp. Một nghề truyền thống khó có thể tồn tại lâu dài nếu chỉ còn một vài người biết làm, trong khi lớp trẻ ít có cơ hội tiếp xúc.
Vì vậy, bên cạnh duy trì sản xuất, bà tích cực tham gia truyền dạy nghề cho học sinh tại các trường tiểu học, trung học cơ sở và trung học phổ thông trên địa bàn. Trong những buổi ngoại khóa, bà mang theo nguyên liệu, sản phẩm hoàn thiện để giới thiệu, sau đó hướng dẫn các em cách cầm nan, luồn sợi và tạo những đường đan đầu tiên.
Công việc tưởng chừng đơn giản nhưng với những người lần đầu trải nghiệm lại không dễ dàng. Các em phải học cách giữ nan, điều chỉnh lực tay, luồn đúng chiều. Có em làm chưa đúng, bà kiên nhẫn tháo ra và hướng dẫn lại.
Bà vui khi thấy học sinh tò mò về những vật dụng từng gắn bó với ông bà, cha mẹ. Nhiều em ngạc nhiên khi biết ngày trước trẻ em dùng chiếc làn đan bằng giang để mang sách đến trường hay những màu sắc trên sản phẩm được tạo nên từ củ nâu, nhọ nồi.

Bà San truyền dạy nghề đan cho các cháu học sinh tại địa phương.
Qua từng buổi truyền dạy, bà muốn các em hiểu rằng nghề đan lát không chỉ tạo ra vật dụng phục vụ cuộc sống mà còn thể hiện sự khéo léo, sáng tạo và kinh nghiệm của người xưa. Có thể sau những buổi học, các em không trở thành thợ đan chuyên nghiệp nhưng nếu biết thêm một nghề truyền thống của quê hương và trân trọng công sức của cha ông, bà đã thấy vui.
Ở Nghĩa Đô hôm nay, những chiếc làn không còn theo trẻ em đến trường, những chiếc bồ lớn cũng dần vắng bóng trong các gia đình. Cuộc sống đổi thay, nghề đan lát không thể giữ nguyên vai trò như trước. Nhưng những sản phẩm ấy vẫn có thể tiếp tục hiện diện trong không gian du lịch, trở thành món quà mang dấu ấn quê hương.
Ở tuổi đã có nhiều năm gắn bó với nghề, nghệ nhân Nguyễn Thị San vẫn miệt mài bên những sợi giang. Khi thì bà đan hàng cho khách, lúc lại phục dựng một vật dụng cũ để giới thiệu với học sinh. Từ chiếc làn từng theo bà đến trường đến những sản phẩm hiện diện trong các homestay hôm nay, công năng có thể thay đổi nhưng những giá trị văn hóa vẫn được nối dài.

Sản phẩm đan lát của bà San được trưng bày và bán cho du khách tại các homestay ở địa phương
Qua từng sợi nan, người phụ nữ ấy đang lặng lẽ giữ lại ký ức của quê hương, để nghề đan lát Nghĩa Đô không chỉ còn trong lời kể của người già mà tiếp tục hiện diện trong cuộc sống hôm nay và mai sau.
Nguồn Lào Cai: https://baolaocai.vn/nguoi-giu-ky-uc-qua-tung-soi-nan-post914814.html

