Mạch nối di sản với công nghiệp văn hóa
Sự kết hợp giữa nghệ nhân và nhà thiết kế trẻ đang mở ra hướng tiếp cận mới trong bảo tồn, khai thác nguồn lực di sản gắn với phát triển công nghiệp văn hóa.
Đưa hơi thở hiện đại vào nghề truyền thống
Di sản văn hóa đang trở thành nguồn cảm hứng cho nhiều ý tưởng sáng tạo của giới trẻ. Qua hành trình tìm hiểu, trải nghiệm và trực tiếp làm việc cùng nghệ nhân, những chất liệu truyền thống được tiếp cận bằng tư duy thiết kế mới, từng bước chuyển hóa thành sản phẩm gắn với đời sống đương đại.
Tham gia cuộc thi “Theo bước di sản cộng đồng” năm 2026, tác giả Nguyễn Tấn Lộc đã lựa chọn gốm Bát Tràng làm cảm hứng phát triển sản phẩm đèn chiếu sáng “Sắc Mạch”. Thiết kế chắt lọc hình ảnh bàn xoay gốm, kết hợp cấu trúc những tầng vòng tròn đồng tâm, gợi nhắc lịch sử hơn 700 năm của làng nghề. Đặc biệt, phần lõi sử dụng gốm thấu quang, cho phép ánh sáng xuyên qua xương gốm, tạo nên những dải sáng đan xen, gợi hình ảnh ngọn lửa trong lò nung.

Đèn chiếu sáng “Sắc Mạch” lấy cảm hứng từ gốm Bát Tràng. Ảnh: BTC
Với Lộc, “Sắc Mạch” vượt ra ngoài công năng của một thiết bị chiếu sáng, trở thành cách kể câu chuyện về đất, nước, lửa, thời gian và bàn tay người thợ. Sản phẩm được định hướng ở phân khúc trung cao cấp, hướng tới khách hàng trẻ yêu thích di sản và các không gian nghỉ dưỡng, biệt thự, nhà hàng.
Từ TP. Hồ Chí Minh ra miền Bắc tìm hiểu văn hóa Mông, qua quá trình làm việc cùng nghệ nhân, bạn trẻ Hoàng Hải Triều sáng tạo sản phẩm “Nếp Ruộng” - mẫu ghế lấy cảm hứng từ hình ảnh ruộng bậc thang và văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Mông.
"Thông qua 'Nếp Ruộng', tôi mong muốn đưa hình ảnh di sản truyền thống vào thiết kế nội thất hiện đại theo cách gần gũi và dễ tiếp cận hơn. Sản phẩm không chỉ là một chiếc ghế phục vụ nhu cầu sử dụng hàng ngày mà còn là sự kết nối giữa vẻ đẹp của thiên nhiên, bàn tay người thợ và bản sắc văn hóa Việt Nam" - Triều chia sẻ.
Trong khi đó, sáng tạo từ sơn mài Hạ Thái, các sản phẩm "Đôn ghế Hợp" (tác giả Hoàng Phương Nga), hệ thống đèn bàn nghệ thuật "Sonmai Lamp" (tác giả Đào Sơn Lâm) cũng cho thấy khả năng kết nối giữa tư duy thiết kế trẻ với kỹ thuật thủ công lâu đời.
Chia sẻ tại tọa đàm "Ứng dụng di sản trong công nghiệp văn hóa" ngày 16/11, nghệ nhân Lã Văn Hùng, người có hơn 20 năm gắn bó với nghề sơn mài Hạ Thái, trực tiếp đồng hành cùng các nhà thiết kế trẻ, cho rằng một trong những hạn chế của nghề truyền thống hiện nay nằm ở khâu thiết kế. Vì vậy, ông rất hoan nghênh những ý tưởng mới. Trước khi thực hiện, nghệ nhân trao đổi về đặc thù kỹ thuật, những khó khăn và yêu cầu kiên trì của nghề để cùng tìm cách hiện thực hóa ý tưởng.

Nhiều sản phẩm cho thấy sự kết nối giữa tư duy thiết kế trẻ với kỹ thuật thủ công lâu đời. Ảnh: Th. Nguyên
“Các bạn đã đưa hơi thở hiện đại vào nghề truyền thống. Tôi mong nghề truyền thống có thể sống trong thời hiện đại và gần gũi hơn với các bạn trẻ”, nghệ nhân Lã Văn Hùng chia sẻ.
Theo ông Hùng, quá trình hợp tác cũng giúp người làm nghề tiếp nhận những cách nghĩ mới. Có những ý tưởng đặt ra thử thách chưa từng gặp, khiến sản phẩm phải làm lại nhiều lần, thậm chí có những đêm thức trắng để cùng các bạn hoàn thiện thiết kế. Nhưng sự nhiệt huyết của người trẻ đã tiếp thêm động lực. Điều ông tâm đắc nhất là sáng tạo không làm mất đi giá trị truyền thống, trái lại có thể tạo thêm sức sống cho nghề.
Hình thành mạng lưới liên kết, chuyển hóa giá trị di sản
Từ ý tưởng sáng tạo đến sản phẩm được thị trường đón nhận là một hành trình cần sự tham gia của nhiều chủ thể. Bên cạnh thiết kế, sản phẩm phải đáp ứng yêu cầu về công năng, chất lượng, giá cả, năng lực sản xuất và lợi ích của cộng đồng làm nghề.

Tọa đàm "Ứng dụng di sản trong công nghiệp văn hóa", ngày 16/11. Ảnh: Th. Nguyên
Theo bà Trần Tuyết Lan, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Doanh nghiệp Xã hội CRAFT LINK, có 5 yếu tố quyết định khả năng thị trường đón nhận sản phẩm thủ công: thiết kế đẹp; có câu chuyện văn hóa; công năng đáp ứng nhu cầu thực tế; chất lượng bảo đảm; và giá cả hợp lý.
Thực tế, nhiều làng nghề có nghệ nhân giỏi kỹ thuật, tạo ra sản phẩm đẹp và chất lượng nhưng còn hạn chế về thiết kế, định giá, phân phối và tiếp cận khách hàng. Theo bà Trần Tuyết Lan, không thể kỳ vọng một nghệ nhân vừa đảm nhiệm tốt kỹ thuật sản xuất, vừa thực hiện toàn bộ các công đoạn kinh doanh. Vì vậy, cần hình thành mạng lưới liên kết giữa nghệ nhân, người sản xuất, nhà thiết kế, chuyên gia, doanh nghiệp và các tổ chức hỗ trợ thị trường.
Trong đó, nghệ nhân và cộng đồng gìn giữ kỹ thuật, bản sắc truyền thống; nhà thiết kế, chuyên gia hỗ trợ phát triển ứng dụng mới; doanh nghiệp và các tổ chức tư vấn kết nối sản xuất, phân phối với khách hàng.
Đặc biệt, lợi ích kinh tế cần được chia sẻ tương xứng với đóng góp của nghệ nhân và cộng đồng, qua đó tạo động lực duy trì sinh kế, gìn giữ nghề và trao truyền tri thức.

Với sản phẩm mới, di sản sẽ có thêm cơ hội tiếp cận đời sống. Ảnh: BTC
Khi chất liệu truyền thống được nghiên cứu thấu đáo, chuyển hóa thành sản phẩm có thiết kế, công năng và chất lượng phù hợp, đồng thời được hỗ trợ bởi hệ thống sản xuất và phân phối, di sản sẽ có thêm cơ hội tiếp cận đời sống đương đại.
Quan trọng hơn, giá trị sáng tạo cần quay trở lại nuôi dưỡng cộng đồng, duy trì sức sống làng nghề và mở rộng cơ hội cho thế hệ kế tiếp. Đó là con đường để di sản vừa được bảo tồn, vừa trở thành nguồn lực nội sinh đóng góp vào sự phát triển của công nghiệp văn hóa Việt Nam.
