Người họa sĩ trẻ đam mê với các sản phẩm sơn mài và nỗi lo 'mai một' nghề truyền thống

Chân dung họa sĩ trẻ Đặng Cao Cường. (Ảnh: NVCC)

Anh Cường có cái nhìn mới lạ về sơn mài: “Theo tôi, xét về chất liệu trong sơn mài thì sơn ta là tốt, là xịn. Còn xét về góc độ nghệ thuật thì chất liệu chỉ là một phần và không quyết định được điều đó. Sơn mài chỉ đơn giản là làm sao sử dụng chất liệu và kỹ thuật đó một cách tối ưu, phù hợp với những ý đồ của người nghệ sĩ.”

Cùng với tư duy về nghệ thuật vô cùng mới mẻ, đó là những sáng tạo nghệ thuật độc đáo của người nghệ sĩ trẻ. Anh không lựa chọn sáng tạo trên mặt phẳng, đó là việc ứng dụng sơn mài trên vật dụng. Từ những vật trang trí như hoa sen, tượng nghệ thuật đến các đồ vật quen thuộc thường ngày như là lọ hoa, cánh tủ, đèn ngủ, hộp giấy. “Trong quá trình tìm hiểu và làm quen với chất liệu sơn mài, tôi thấy hiệu ứng của sơn mài thì mang nét đẹp tự nhiên và không thể sao chép được. Điều này khi được áp dụng lên các đồ trang trí nội thất thì tạo sự mới mẻ, không gian sặc sỡ phù hợp với giới trẻ và mang tính độc bản”, anh Cường chia sẻ.

“Mã Vân 2026” là một trong những sản phẩm độc đáo của nghệ sĩ Cường Đặng, được xuất hiện trong chương trình cuối năm “Quảng trường mùa xuân “ của Đài truyền hình Việt Nam VTV. Ngựa vốn là hình tượng quen thuộc, gần gũi trong thần thoại, tâm linh và tín ngưỡng của người Việt. “Sản phẩm “Mã Vân” được lấy ý tưởng từ hình ảnh “Mã Vân” - Ngựa bay trên Mây kết hợp cùng đôi cánh, một hình ảnh xuất hiện nhiều trong mỹ thuật cổ của Việt Nam, thường thấy nhiều nhất ở văn hóa đình chùa như trên các bản dọc chùa Bút Tháp hay trong văn hóa dân gian”.

Bên cạnh việc phải không ngừng đổi mới và sáng tạo sản phẩm, người họa sĩ cần thích nghi với sự biến đổi của thị trường. Trước hết là nhu cầu của khách hàng đã có sự chuyển dịch. Ngày trước, khách hàng chỉ có thể chọn những sản phẩm đã có sẵn. Tuy nhiên giờ đây người nghệ nhân phải làm theo nhu cầu của thị trường sao cho phù hợp với xu hướng và thị hiếu của người dùng. Mạng xã hội phát triển thì đã giúp cho việc quảng bá sản phẩm diễn ra dễ dàng, tiện lợi, nhanh chóng cũng như tiếp cận được nhiều tệp khách hàng hơn. Theo anh Cường, hầu hết lượng khách hàng của anh hiện nay là từ trên Facebook và TikTok. Họ thấy sản phẩm phù hợp với nhu cầu của mình thì sẽ tìm hiểu và đặt hàng.

Công nghệ đã giúp cho cuộc sống của con người dễ dàng và tiện lợi hơn, sơn mài không phải là ngoại lệ. Ngày nay, máy móc khiến cho việc chế tạo sản phẩm diễn ra nhanh chóng, dễ dàng và tốn ít nhân công hơn. Tuy nhiên có một công đoạn mà máy móc không thể thay thế được. Việc mài vóc/mài tranh là bước cốt lõi, là nghệ thuật làm phẳng bề mặt đồng thời “khai quật” các lớp màu,, vỏ trứng, vàng/bạc ẩn sâu dưới lớp sơn. “Quá trình mài là bước quan trọng nhất, quyết định đến “cái mã” của sản phẩm. Cùng một màu sơn hồng, 10 đồ vật ban đầu giống hệt nhau, sau khi mài qua tay những người thợ khác nhau sẽ cho ra 10 sản phẩm khác biệt”.

Trong quá trình làm nghề, anh cũng có những trăn trở với sự phát triển của làng nghề. Trước hết là đầu ra cho các sản phẩm làng nghề còn chưa ổn định, chưa đủ phát triển rực rỡ như trước. Sản phẩm sơn mài có độ bóng và bền cao, tuy nhiên giá cả không thể để cạnh tranh so với một số sản phẩm cùng loại. Với tâm lý khách hàng trẻ bây giờ nhanh chán, hay thay đổi cái mới thì không thể chiêm ngưỡng được cái đẹp riêng biệt của sản phẩm sơn mài.

Làng nghề sơn mài Hạ Thái hiện có khoảng 200 hộ gia đình nhưng đã có rất nhiều hộ không còn làm nghề truyền thống. Hiện tại có 3 cơ sở làm xuất khẩu lớn và khoảng 10 - 20 hộ làm thuê cho mỗi đơn vị. Ngoài ra thì có một số xưởng nhỏ lẻ khác nhưng số lượng không nhiều. Và càng ngày thì số lượng người trẻ tham gia gìn giữ và phát huy làng nghề ngày càng giảm dần bởi thu nhập đang không đáp ứng được cái mong muốn của họ.

Dẫu vậy, vẫn có những hướng đi, giải pháp để có thể bảo tồn di sản và phát huy di sản đẹp đẽ này. Anh Cường tâm sự: “Làng nghề hiện nay đang thiếu đội ngũ làm marketing chuyên nghiệp, nhất là những bạn đã từng sống và gắn bó với làng. Bởi họ chính là những người hiểu rõ nhất từng công đoạn, với những nét riêng mà chỉ làng nghề này mới có”.

Điều quan trọng nữa là phải phát triển ngành du lịch ở tại địa phương. Bởi đây cũng là những kênh truyền thông hiệu quả và khách quan. Những trải nghiệm của họ tại làng nghề, những sản phẩm làng nghề họ sử dụng là những phản ánh chân thực nhất, thực tế nhất giúp các sản phẩm thủ công truyền thống lan tỏa tới nhiều người hơn cũng như nuôi dưỡng được niềm yêu thích đối với chúng.

Anh Cường cũng là người tiên phong tổ chức các buổi trải nghiệm cho khách du lịch. Xưởng của anh đón không chỉ là những đoàn học sinh đến trải nghiệm mà cả những tour du lịch nước ngoài. Và qua những buổi chia sẻ, trải nghiệm, anh mong muốn lan tỏa được chia sẻ những kiến thức về sơn mài nói chung và niềm say mê với sản phẩm thủ công truyền thống tới các bạn trẻ. Làng nghề hiện nay đang cần những bạn trẻ có sự yêu thích và say mê với các sản phẩm thủ công truyền thống. Chính các bạn sẽ đem sức trẻ, sự sáng tạo và lòng nhiệt huyết để có thể bảo tồn và phát triển làng nghề truyền thống.