Người Nùng Vẻn gìn giữ bản sắc riêng từ giá trị truyền thống

Trong nhịp sống hiện đại đang lan tỏa mạnh mẽ đến từng bản làng, người Nùng Vẻn vẫn bền bỉ gìn giữ những nét văn hóa riêng có của mình. Từ kiến trúc nhà sàn mái ngói âm dương, những cây cầu gỗ nối liền các nếp nhà, đến trang phục nhuộm chàm, tiếng hát Hà lều mộc mạc hay những nghi lễ tín ngưỡng truyền thống… tất cả tạo nên một không gian văn hóa giàu bản sắc, góp phần làm nên sự đa dạng của bức tranh văn hóa các dân tộc tỉnh Cao Bằng.

Cộng đồng nhỏ mang bản sắc riêng

Theo kết quả Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019, người Nùng là dân tộc có số dân đông thứ 2 trên địa bàn tỉnh, chiếm gần 30% dân số toàn tỉnh, với nhiều nhóm địa phương như: Nùng An, Nùng Inh, Nùng Giang, Nùng Khen Lài, Nùng Lòi, Nùng Vẻn. Trong đó, người Nùng Vẻn hiện cư trú tập trung chủ yếu tại xóm Cả Tiểng, xã Tổng Cọt.

Dù quy mô dân số không lớn, cộng đồng Nùng Vẻn lại sở hữu kho tàng văn hóa phong phú và mang nhiều nét riêng biệt. Đặc trưng dễ nhận thấy là kiến trúc nhà sàn được bố trí liên hoàn, có hệ thống cầu gỗ nối giữa các hộ gia đình, tạo nên sự gắn kết cộng đồng bền chặt trong đời sống sinh hoạt thường ngày.

Cùng với đó là trang phục truyền thống nhuộm chàm thủ công, các phong tục cưới hỏi, tang ma mang dấu ấn riêng, tập quán thờ cúng Thổ công cùng nhiều nghi lễ dân gian đặc sắc. Đặc biệt, làn điệu hát Hà lều - hình thức diễn xướng dân gian mang tính ứng tác cao - vẫn được gìn giữ như một “dòng chảy ký ức” của cộng đồng.

Những giá trị văn hóa ấy không chỉ phản ánh đời sống vật chất và tinh thần của người Nùng Vẻn, mà còn góp phần tạo nên sự đa dạng, phong phú trong kho tàng văn hóa các dân tộc Cao Bằng.

Trước thách thức của dòng chảy hiện đại

Sự phát triển kinh tế - xã hội đã mang lại nhiều thay đổi tích cực trong đời sống của người dân. Trong bối cảnh đó, việc bảo tồn văn hóa truyền thống đang đối mặt với nhiều thách thức.

Nhiều phong tục, tập quán đã được giản lược để phù hợp với điều kiện sinh hoạt mới. Các nghề thủ công truyền thống như dệt vải, nhuộm chàm, làm giấy bản dần ít người theo học. Những nghệ nhân am hiểu sâu sắc về tiếng hát Hà lều, nghi lễ cổ truyền hay tri thức dân gian phần lớn đã cao tuổi, trong khi lớp trẻ ít có điều kiện tiếp cận và kế thừa.

Quá trình giao lưu văn hóa diễn ra mạnh mẽ khiến nhiều yếu tố văn hóa mới du nhập, làm thay đổi không gian văn hóa truyền thống. Nếu không được nghiên cứu, ghi chép và hệ thống hóa kịp thời, nhiều giá trị quý báu có nguy cơ chỉ còn tồn tại trong ký ức của các thế hệ cao niên.

Đáng chú ý, đến nay vẫn chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu nào phản ánh toàn diện đời sống văn hóa của người Nùng Vẻn tại Cao Bằng. Các tư liệu hiện có chủ yếu mới dừng ở mức giới thiệu, chưa tạo được cơ sở khoa học đầy đủ phục vụ công tác bảo tồn lâu dài.

Người Nùng Vẻn ở xóm Cả Tiểng, xã Tổng Cọt sở hữu kho tàng văn hóa phong phú và mang nhiều nét riêng biệt. Ảnh: Hạnh Nguyên

Đặt nền móng cho công tác nghiên cứu, bảo tồn

Xuất phát từ thực tiễn đó, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch triển khai đề tài khoa học cấp tỉnh: “Nghiên cứu, bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống người Nùng Vẻn tỉnh Cao Bằng”.

Đề tài hướng tới việc điều tra, khảo sát, sưu tầm và hệ thống hóa toàn diện các giá trị văn hóa của cộng đồng Nùng Vẻn, tập trung làm rõ các đặc trưng văn hóa vật thể và phi vật thể, từ điều kiện cư trú, phương thức sản xuất, tổ chức xã hội đến phong tục tập quán, tín ngưỡng, lễ hội, ngôn ngữ, văn học dân gian, nghệ thuật trình diễn và tri thức dân gian.

Trên cơ sở đó, đề tài phân tích những giá trị đặc trưng riêng của cộng đồng trong quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa, đồng thời đề xuất các giải pháp phù hợp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa trong bối cảnh phát triển hiện nay.

Kết quả nghiên cứu góp phần xây dựng cơ sở dữ liệu khoa học về văn hóa người Nùng Vẻn; phục vụ công tác quản lý nhà nước về văn hóa, đồng thời là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ giáo dục truyền thống, nghiên cứu khoa học và phát triển du lịch văn hóa cộng đồng.

Bảo tồn để phát triển bền vững

Trong những năm gần đây, tỉnh xác định công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa các dân tộc thiểu số là nhiệm vụ quan trọng, gắn với mục tiêu phát triển bền vững kinh tế - xã hội.

Đối với cộng đồng người Nùng Vẻn, bảo tồn không chỉ là lưu giữ những giá trị vật chất hay ghi chép phong tục tập quán, mà quan trọng hơn là làm cho những giá trị văn hóa ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng, được trao truyền cho thế hệ trẻ và trở thành nguồn lực cho phát triển, nhất là phát triển du lịch văn hóa cộng đồng.

Mỗi nếp nhà sàn, mỗi bộ trang phục chàm, mỗi câu hát Hà lều hay mỗi nghi lễ truyền thống đều là những mảnh ghép ký ức văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Việc nghiên cứu, nhận diện đầy đủ và có hệ thống những giá trị ấy không chỉ góp phần bảo tồn một di sản văn hóa quý báu của địa phương mà còn khẳng định sự phong phú, đa dạng trong nền văn hóa thống nhất của cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam.

Trong dòng chảy không ngừng của thời đại, những giá trị truyền thống chỉ thực sự được sống khi được nhận diện, trân trọng và tiếp tục trao truyền. Vì vậy, công tác nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa người Nùng Vẻn không chỉ là nhiệm vụ khoa học, mà còn là hành trình gìn giữ ký ức văn hóa, góp phần lan tỏa bản sắc của một cộng đồng nhỏ trong bức tranh đa dạng văn hóa các dân tộc Việt Nam.