Người phụ nữ Dao tiền nhuộm chàm vào Xuân

Bà Bàn Thị Giàng và chị em phụ nữ trong không gian trưng bày sản phẩm của xã Tân An.

Kỳ công “mật mã” ngàn đời

Tôi đến Tân Cường vào một buổi sáng sớm, khi sương mù còn giăng kín những tán thông già. Trong căn nhà truyền thống thơm mùi khói bếp của bà Bàn Thị Giàng, tiếng lạch cạch của khung cửi nghe như nhịp đập của bản làng. Người Dao tiền ở Tân An không định nghĩa cái đẹp bằng sự rực rỡ. Với họ, đẹp là sự nhẫn nại. Trên tấm vải lanh thô mộc, bà Bàn Thị Giàng- người nghệ nhân nặng lòng với nghề thêu chia sẻ.

Bà Giàng nâng niu chiếc khăn đội đầu, tỉ mỉ thêu một hình thù vuông vức, trang trọng. Bà bảo, đây là chi tiết quan trọng nhất: Ấn của Vua Bàn Vương. “Cái ấn này là linh hồn của người Dao tiền mình đấy. Thêu nó lên khăn là để khẳng định nguồn cội, để tổ tiên luôn che chở cho cái đầu, cái trí của con cháu luôn sáng suốt”, bà Giàng tâm sự bằng giọng nói trầm ấm. Lật từng nếp áo, tôi ngỡ ngàng trước một hệ thống hoa văn mô phỏng thế giới tự nhiên cực kỳ chặt chẽ. Trên tấm vải lanh, các con vật được thêu theo thứ tự tôn nghiêm: Rết, giun, rắn, rồng, chim và bạch tuộc. Thân trước áo thêu hình chó thần Bàn Vương – thủy tổ của người Dao, thân sau rực rỡ cây lúa, cánh bướm; tay áo lại thêu cả mùa xuân với cỏ cây hoa lá. Đặc biệt, vạt áo lấp lánh 8 đến 10 chiếc cúc bạc trắng cùng 7 đồng xu sau lưng áo. Với người Dao tiền, đó không chỉ là trang sức, mà còn là vật bảo hộ xua đuổi tà ma, giữ cho cái mệnh người mặc luôn bình an giữa gió ngàn.

Bà Bàn Thị Giàng bên khung cửi.

"Chốt đơn" bằng cái bụng thật thà

Ngày nay, câu chuyện giữ nghề ở Tân Cường không còn bó hẹp sau bức mành cũ. Góc thêu của bà Giàng giờ có thêm chiếc giá đỡ điện thoại là “cầu nối” đưa thổ cẩm xuống phố. Trong khi tôi đang ngắm những đôi xà cạp thêu tinh xảo giá hơn một triệu đồng, chiếc điện thoại của bà bỗng rung lên tín hiệu livestream. Một vị khách từ miền Nam hỏi qua màn hình: “Bà ơi, sao cái váy này đến tận 7 triệu, thêu máy cho nhanh chứ thêu tay làm gì cho cực mà giá cao thế?”

Bà Giàng từ tốn rồi đưa sát tấm vải lanh vào camera để khách nhìn rõ từng thớ sợi:

– “Ấy, cháu đừng nói thế mà cái bụng bà buồn. Cái máy nó làm sao nhuộm được màu chàm sâu như vậy, làm sao chấm được giọt sáp ong cong vút như ngọn sóng biển này? Hình sóng biển là biểu tượng kết nối âm dương đấy cháu ạ!”

Vị khách lại hỏi về độ bền của trang phục, bà khẳng định chắc nịch: – “Bộ này bà phải nhuộm đi nhuộm lại ròng rã nửa năm trời, mặc đến lúc rách cũng không phai màu. Cháu ưng thì bà đóng gói gửi đi luôn để kịp diện Tết nhé?”

Chỉ trong mươi phút đối thoại mộc mạc, đơn hàng đã được chốt. Bà Giàng rạng rỡ chia sẻ, từ ngày biết bán hàng online, cuộc sống chị em thay đổi hẳn. Trước đây đi mòn chân chợ phiên chỉ đôi ba người hỏi, giờ ngồi cạnh bếp lửa mà khách khắp miền đều tìm đến.

Mùa xuân từ những bàn tay nhẫn nại

Không dừng lại ở việc làm cá nhân, bà Giàng đã tập hợp 25 chị em trong thôn thành lập tổ hợp tác thêu thùa. Những phụ nữ vốn chỉ quen nương rẫy, giờ đây nhàn rỗi lại tụ họp bên nhau, người thêu khăn, người nhuộm chàm, người chấm sáp ong.

Mỗi sản phẩm đều chứa đựng giá trị của sự kiên trì: Chiếc khăn đội đầu 400 ngàn đồng, đôi xà cạp hơn 1 triệu đồng, hay bộ đại phục giá 7 triệu đồng. Thu nhập này đã tạo việc làm ổn định cho lao động địa phương, giúp các gia đình có thêm tiền mua thịt, sắm sửa cho con trẻ khi Tết đến Xuân về. Doanh thu rộ nhất là dịp Tết và hội Xuân, khi người ta tìm về những giá trị truyền thống bền vững. Quan trọng hơn cả giá trị kinh tế, sự chuyển mình sang môi trường số đã chứng minh một triết lý bền vững: Muốn bảo tồn văn hóa, phải để văn hóa tự nuôi sống chính mình.

Mùa xuân vùng cao Tuyên Quang năm nay không chỉ có hoa mơ nở trắng, mà còn bừng sáng bởi sự tự tin trong ánh mắt người phụ nữ Dao tiền. Họ đang dệt nên một mùa xuân mới – mùa xuân của sự ấm no, nơi truyền thống và hiện đại hòa quyện như sắc chàm gắn bó với sợi lanh ngàn đời.

Phóng sự: Hoàng Anh