Người phụ nữ đưa thổ cẩm Ê Đê vươn xa

Đánh thức khung cửi, mở lối ra thị trường

Cuối tháng 9 vừa qua, bà H’Yam Bkrông (60 tuổi, buôn Tơng Jú, phường Ea Kao, tỉnh Đắk Lắk) được Tỉnh ủy - HĐND - UBND - Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Đắk Lắk biểu dương cùng hơn 200 già làng, trưởng buôn, người có uy tín. Với bà, niềm vui còn đến từ những khung cửi được hồi sinh, những sản phẩm thổ cẩm tìm được chỗ đứng trên thị trường.

Bà H’Yam phát biểu trong buổi tuyên dương già làng, trưởng buôn, người có uy tín năm 2026.

Bà H’Yam kể, khi làm công tác phụ nữ buôn, mỗi dịp lễ hội, bà thường phụ trách thuê, mượn trang phục truyền thống. Qua những lần tìm kiếm, bà nhận ra phụ nữ trong buôn không còn dệt vải nhiều như trước, khung cửi dần phủ bụi, nghề truyền thống đứng trước nguy cơ mai một.

Không muốn những đường nét hoa văn của dân tộc mình chỉ còn trong ký ức, bà đến các buôn vận động phụ nữ có tay nghề cùng khôi phục nghề dệt. Năm 2003, Hợp tác xã dệt thổ cẩm Tơng Bông (HTX Tơng Bông) ra đời với 10 thành viên, trong đó có 3 xã viên góp vốn.

Những ngày đầu, các thành viên vừa làm, vừa học hỏi, đúc rút kinh nghiệm. Bà H’Yam mở lớp truyền dạy tại nhà cộng đồng, trực tiếp hướng dẫn, “cầm tay chỉ việc” cho người trẻ để nối dài tình yêu với nghề dệt của dân tộc.

Việc truyền nghề cũng là cách bà giữ sự gắn bó giữa các thế hệ phụ nữ trong buôn. Từ những người đã thành thạo đến lớp trẻ bắt đầu làm quen với khung cửi, kỹ năng dệt được tiếp nối, tạo nền tảng để nghề truyền thống duy trì lâu dài, qua đó tạo thêm thu nhập cho người dân.

Giữ được người làm nghề mới là bước đầu, tìm đầu ra cho sản phẩm là bài toán bà tiếp tục theo đuổi. Bà đến các hội chợ, trung tâm xúc tiến thương mại, khu du lịch để giới thiệu thổ cẩm, tìm khách hàng. Qua từng chuyến đi, sản phẩm của buôn làng dần được biết đến, có mặt tại nhiều địa phương từ Bắc đến Nam.

Từ trang phục truyền thống, HTX phát triển thêm túi xách, cà vạt, khăn trải bàn, túi đựng hạt thơm, gối tựa lưng, áo dài, quần áo trẻ em. Việc đa dạng sản phẩm giúp thổ cẩm đến gần hơn với nhu cầu sử dụng hằng ngày, mở rộng khả năng tiêu thụ.

Hành trình ấy cho thấy nỗ lực đưa thổ cẩm ra khỏi phạm vi phục vụ lễ hội, trở thành hàng hóa có giá trị sử dụng. Khi khách hàng có thêm lựa chọn, người dệt cũng có thêm cơ hội bán sản phẩm, từng bước gắn việc bảo tồn nghề với nhu cầu thị trường.

Đến nay, HTX Tơng Bông có 45 thành viên, đều là người Ê Đê tại địa phương. Ban ngày lên rẫy, buổi tối tranh thủ dệt tại nhà, các thành viên có thu nhập từ nghề dệt trung bình khoảng 4 triệu đồng/người/tháng. HTX còn tạo việc làm thời vụ cho khoảng 100 phụ nữ trong khu vực.

Nghề dệt thổ cẩm đã “sống lại” tại buôn Tơng Jú.

"Không chỉ giữ được nghề dệt thổ cẩm truyền thống mà HTX Tơng Bông còn giúp các xã viên có thêm thu nhập, ổn định cuộc sống. Khi mới tham gia, phần lớn xã viên thuộc hộ nghèo nhưng đến nay chỉ còn 1-2 hộ" - bà H’Yam chia sẻ. 

Với phụ nữ trong buôn, việc có thể dệt tại nhà giúp họ chủ động sắp xếp thời gian, kết hợp sản xuất nông nghiệp với nghề thủ công. Khoản thu nhập này là động lực để các thành viên tiếp tục gắn bó với khung cửi, cùng HTX duy trì sản xuất.

Thêm sinh kế từ du lịch cộng đồng

Khi thổ cẩm có chỗ đứng, bà H’Yam tiếp tục tìm hướng kết nối nghề dệt với du lịch cộng đồng. Những khung cửi, nếp nhà, tiếng cồng chiêng và ẩm thực truyền thống trở thành nguồn lực để người dân đón khách, tạo thêm thu nhập ngay tại buôn làng.

Bà H’Yam chỉ dạy dệt thổ cẩm cho học sinh đến tham quan tại buôn Tơng Jú.

Tuy nhiên, vận động bà con tham gia không dễ. Nhiều hộ còn rụt rè khi tiếp xúc với khách lạ, chưa tin vào hiệu quả kinh tế của du lịch. Bà H’Yam cùng các thành viên nòng cốt kiên trì đến từng nhà, phân tích cách làm, thuyết phục bà con cùng gìn giữ văn hóa và cải thiện sinh kế.

Cuối năm 2021, Nhóm Du lịch cộng đồng buôn Tơng Jú được hình thành. Người dân sửa sang nhà sàn, làm cơ sở lưu trú tại nhà dân (homestay), trồng hoa, chỉnh trang cảnh quan. Các đội văn nghệ, cồng chiêng cũng được thành lập để phục vụ du khách.

Cả nhóm họp bàn, phân công công việc: hộ đón tiếp, thuyết minh; hộ trình diễn dệt thổ cẩm; hộ chuẩn bị ẩm thực, tham gia văn nghệ. Sản phẩm thổ cẩm được trưng bày tại homestay để khách lựa chọn làm quà, tạo thêm kênh tiêu thụ ngay tại nơi sản xuất.

Đến buôn Tơng Jú, du khách có thể quan sát quy trình dệt, trực tiếp ngồi vào khung cửi trải nghiệm, nghe những câu chuyện văn hóa của người Ê Đê. Qua đó, mỗi sản phẩm không chỉ được giới thiệu bằng mẫu mã mà còn bằng câu chuyện về người làm nghề, về đời sống buôn làng.

Sự kết hợp này mở thêm không gian giới thiệu thổ cẩm. Người dệt có dịp trực tiếp thể hiện tay nghề, còn du khách hiểu hơn công sức phía sau từng sản phẩm. Cùng với bán hàng tại các hội chợ, việc phục vụ khách đến buôn tạo cơ hội quảng bá nghề truyền thống.

Bà H’Yam hướng dẫn người trẻ trong buôn dệt thổ cẩm.

Dù đã tạo được sinh kế cho nhiều lao động, bà H’Yam vẫn trăn trở khi nguồn vốn mua nguyên liệu, khung dệt còn hạn chế. Mẫu mã thổ cẩm có lúc chưa theo kịp thị hiếu. Với du lịch, người dân còn thiếu kỹ năng ngoại ngữ, giao tiếp; lượng khách mang tính thời vụ, phụ thuộc vào kết nối của các đơn vị lữ hành.

"Tôi mong được hỗ trợ vốn vay ưu đãi để bổ sung nguyên liệu, khung dệt cho những hộ có tay nghề. Đồng thời, đề xuất ngành văn hóa, du lịch mở lớp tập huấn kỹ năng đón tiếp, ngoại ngữ cơ bản, tăng quảng bá và kết nối tour, tuyến với doanh nghiệp lữ hành. Đây là những điều tôi kỳ vọng sẽ giúp nghề dệt và du lịch cộng đồng phát triển ổn định hơn" - bà H’Yam kiến nghị.

Bà Lý Mai Ly Niê Kđăm, người nghiên cứu văn hóa Ê Đê, đồng thời là thành viên Cộng đồng du lịch buôn Tơng Jú, nhận xét bà H'Yam đã dành nhiều thời gian, tâm sức để khôi phục nghề dệt thổ cẩm truyền thống của dân tộc mình.

Theo bà Lý Mai Ly Niê Kđăm, đến nay, hợp tác xã đã tập hợp đông đảo thành viên, đủ khả năng đáp ứng những đơn hàng lớn. Bà H'Yam còn là “thuyền trưởng” dẫn dắt bà con phát triển du lịch cộng đồng, cải thiện sinh kế gắn với bảo tồn văn hóa và giữ gìn cảnh quan buôn làng sạch đẹp.

“Tôi đã đi nhiều nơi, tiếp xúc nhiều người, tham khảo nhiều mô hình du lịch cộng đồng. Tôi cũng đã học hỏi được rất nhiều từ chị H'Yam ở sự cần cù, kiên trì, quyết tâm thực hiện đến cùng những ý tưởng gìn giữ văn hóa truyền thống. Chị đã hy sinh rất nhiều để gây dựng lại nghề dệt thổ cẩm, đưa bà con cùng làm du lịch cộng đồng, cùng phát triển như hôm nay”, bà Lý Mai Ly Niê Kđăm chia sẻ.