'Người thầy' trên nương cà phê

Giữa vườn ươm xanh mướt, cầm từng bầu giống trên tay, anh Sùng A Dia kiểm tra độ ẩm của đất, bộ rễ và sức phát triển trước khi chỉ cho người dân cách nhận biết một cây giống khỏe. Đến khâu đưa cây ra trồng, anh lưu ý thời điểm xuống giống và những việc cần làm trong những ngày đầu. Ai chưa hiểu, anh giải thích lại; thao tác chưa đúng, anh làm mẫu thêm, rồi để người học tự thực hiện. Theo cách “cầm tay chỉ việc”, những kỹ thuật tưởng như đơn giản nhưng lại quyết định đến khả năng sinh trưởng của cây được anh Dia hướng dẫn ngay trong từng công đoạn thực hiện.

Lớp học của anh Dia không có bàn ghế, cũng không cố định thời gian. Có buổi diễn ra trong vườn ươm, có buổi được mở ngay trên nương. “Giáo cụ” là hạt giống, bầu giống, cuốc, xẻng và những cây cà phê đang sinh trưởng. Sau mỗi phần việc, người dân trực tiếp thực hành để anh kiểm tra, điều chỉnh ngay tại chỗ.

Những chuyến “đứng lớp” của anh Dia bắt đầu từ khi huyện Tuần Giáo cũ triển khai kế hoạch phát triển cây cà phê. Cùng cán bộ chuyên môn, anh đến các xã Tỏa Tình, Ta Ma, Phình Sáng, Pú Nhung, Pú Xi, Tênh Phông và Mường Khong để chia sẻ kinh nghiệm chuẩn bị giống, trồng và chăm sóc. Sau đó, anh tiếp tục chia sẻ kinh nghiệm tại nhiều địa bàn trong tỉnh đang mở rộng vùng trồng.

Mỗi nơi có điều kiện đất đai, khí hậu và tập quán canh tác khác nhau nên anh Dia không áp dụng một công thức chung. Trước khi bắt tay hướng dẫn, anh khảo sát khu vực trồng, xem chất đất, nguồn nước, độ dốc và tình trạng sinh trưởng của cây để lựa chọn cách làm phù hợp.

Anh Sùng A Dia (áo trắng), Giám đốc HTX Cà phê Pha Đin hướng dẫn bà con xã Na Sang trồng và chăm sóc cây cà phê

Am hiểu ngôn ngữ và tập quán sản xuất của đồng bào, anh Dia có cách truyền đạt kỹ thuật gần gũi, dễ hiểu. Những yêu cầu trong trồng, chăm sóc cà phê được anh diễn giải bằng cách nói dễ nhớ; với những người chưa thạo tiếng phổ thông, anh sử dụng tiếng bản địa để trao đổi, hướng dẫn. Nhờ đó, bà con dễ tiếp cận và thực hành các kỹ thuật được hướng dẫn.

Chuyển từ những cây trồng quen thuộc sang cây lâu năm, nhiều hộ còn băn khoăn bởi phải đầu tư công sức, vật tư và chờ nhiều năm mới cho thu hoạch ổn định. Vì thế, anh Dia vừa làm mẫu, vừa giải thích cụ thể từng công đoạn; chỉ rõ nguyên nhân cây chậm phát triển, vàng lá hoặc chết sau khi xuống giống. Những nương cà phê sinh trưởng tốt cũng giúp người dân có thêm cơ sở để tin tưởng và tiếp tục chăm sóc.

Ông Nguyễn Hữu Đại, Chủ tịch UBND xã Mường Chà: Cà phê là cây trồng mới với nhiều hộ dân nên bên cạnh nguồn giống, bà con rất cần được hướng dẫn kỹ thuật. Anh Dia có kinh nghiệm thực tế, trực tiếp làm mẫu từng công đoạn nên người dân dễ hiểu, dễ thực hiện. Sự đồng hành này giúp địa phương chủ động hơn trong chuẩn bị cây giống, đồng thời củng cố niềm tin của người dân khi chuyển đổi cây trồng.

Được gọi vui là “thầy giáo cà phê”, anh Dia chỉ nhận mình là người đi trước, biết gì thì chia sẻ điều đó. Theo anh, giống tốt nhưng người trồng không nắm được kỹ thuật thì khó đạt hiệu quả. Muốn hình thành vùng nguyên liệu ổn định, mỗi hộ cần hiểu đặc tính của cây, chăm sóc đúng quy trình và theo sát cây qua từng mùa vụ.

Anh Sùng A Dia chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm chăm sóc cà phê cho bà con nông dân. 

Những kinh nghiệm anh Dia mang đến các vùng trồng được tích lũy từ chính nương cà phê của gia đình trên đỉnh đèo Pha Đin. Câu chuyện bắt đầu từ thế hệ cha anh và được tiếp nối khi anh chính thức tiếp quản nương cây năm 2015. Khi đó, giá cà phê quả tươi xuống thấp, chỉ còn khoảng 5.000 đồng/kg, trong khi chi phí thu hái đã từ 2.000 - 3.000 đồng/kg. Thu nhập không tương xứng với công sức khiến nhiều hộ chán nản, có ý định bỏ vườn.

Thay vì bỏ cây, anh Dia tìm cách giữ lại diện tích cà phê đã trồng. Bản thân anh đứng ra thu mua quả của người dân, sau đó chở sang Sơn La tiêu thụ; đồng thời anh còn đến từng vườn hướng dẫn bà con tỉa cành, bón phân, chăm sóc để duy trì năng suất cho những vụ tiếp theo. Quyết định ấy không phải lúc nào cũng nhận được sự đồng thuận, bởi giá cà phê xuống thấp khiến nhiều hộ e ngại tiếp tục đầu tư. Qua theo dõi thị trường và thực tế sản xuất của gia đình, anh Dia hiểu giá cả có thể thay đổi theo từng thời điểm, nhưng một nương cây bị bỏ bê sẽ mất nhiều năm mới phục hồi. Vì vậy, giữ được cây trong lúc khó khăn cũng là giữ lại cơ hội sinh kế cho người dân.

Càng gắn bó với cây cà phê, anh Dia càng nhận rõ hạn chế của cách sản xuất riêng lẻ. Mỗi gia đình tự chọn hạt, tự ươm giống, chăm sóc theo kinh nghiệm nên chất lượng cây không đồng đều. Thu hái lẫn quả xanh với quả chín cũng ảnh hưởng đến chất lượng nguyên liệu và giá bán. Muốn nâng giá trị sản phẩm, người trồng cần liên kết từ giống, kỹ thuật đến thu mua, sơ chế. Từ thực tế đó, tháng 1/2024, Hợp tác xã Cà phê Pha Đin được thành lập với 7 thành viên, do anh Dia làm người đại diện. Từ một điểm thu mua dựa trên uy tín cá nhân, hợp tác xã từng bước mở rộng hoạt động, cung cấp giống, hướng dẫn kỹ thuật, bao tiêu nguyên liệu và sơ chế cà phê cho người dân.

Là thành viên Hợp tác xã Cà phê Pha Đin, anh Vừ A Thái ở bản Hua Sa đã nhiều lần cùng anh Dia lựa chọn hạt giống, ươm cây và hướng dẫn kỹ thuật cho người dân. Anh Thái hào hứng chia sẻ: Anh Dia có nhiều kinh nghiệm và hướng dẫn rất cụ thể, từ chọn quả làm giống đến chăm sóc cây sau khi trồng. Nhờ anh chỉ bảo, các thành viên Hợp tác xã và bà con biết chăm sóc đúng kỹ thuật, yên tâm phát triển kinh tế từ cây cà phê.

Anh Sùng A Dia và cán bộ Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã Quài Tở kiểm tra chất lượng vườn cây đầu dòng ở bản Hua Sa.

Tháng 11/2025, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Điện Biên công nhận 40.200 cây cà phê chè Catimor tại 5 vườn thuộc các bản Hua Sa A, Hua Sa B và Chế Á là cây đầu dòng, với tổng diện tích hơn 11,48ha. Hợp tác xã Cà phê Pha Đin là tổ chức đứng tên đăng ký. Đây là cơ sở để hợp tác xã cung cấp nguồn giống phục vụ mở rộng diện tích cà phê của tỉnh, giúp người dân có thêm lựa chọn thay vì tự để giống hoặc mua cây không rõ nguồn gốc.

Ngay trong năm đầu hoạt động, Hợp tác xã Cà phê Pha Đin đã tuyển chọn, bàn giao hơn 3,3 tấn hạt giống cho cơ quan chuyên môn. Theo những chuyến xe chở giống rời Hua Sa, anh Dia tiếp tục đến các vùng trồng mới, hướng dẫn người dân gieo ươm và chăm sóc cây. Với anh, cung cấp giống phải đi cùng hướng dẫn kỹ thuật, để người dân biết cách chăm cây ngay từ những ngày đầu và hạn chế rủi ro khi đưa cây lên nương. Từ những bầu cây được gieo ươm đúng kỹ thuật đến những nương cà phê đang từng ngày bén rễ, cách làm của anh Dia đang góp phần giúp người dân chủ động hơn về giống, nắm chắc kỹ thuật và yên tâm phát triển cây cà phê.