Người tiên phong đổi mới nghề chè ở Vô Tranh

Chị Tống Thị Xuyến (áo cam) đang đóng các hộp trà để chuẩn bị cho dịp Festival Trà Quốc tế - Thái Nguyên 2026.

Sinh ra và lớn lên tại vùng chè Vô Tranh, tuổi thơ của chị Tống Thị Xuyến gắn liền với những đồi chè xanh và nghề làm chè của gia đình. Tình yêu với cây chè được vun đắp từ những công việc quen thuộc hằng ngày, theo chị suốt những năm tháng trưởng thành.

Năm 2014, khi xóm Trung Thành 2 (nay là xóm Phú Trung) được UBND tỉnh Thái Nguyên công nhận là Làng nghề chè truyền thống, chị Xuyến được bà con tín nhiệm bầu làm Trưởng Ban Quản lý Làng nghề.

Đảm nhận vai trò này, chị càng nhận rõ những khó khăn của người trồng chè, dù nổi tiếng với sản phẩm chè chất lượng, việc tiêu thụ khi ấy vẫn chủ yếu theo hình thức nhỏ lẻ. Nhiều hộ phụ thuộc vào thương lái, giá bán thiếu ổn định, thu nhập chưa tương xứng với công sức bỏ ra.

Điều khiến chị trăn trở hơn cả là thói quen sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, phân bón hóa học và thuốc diệt cỏ trong sản xuất, tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe người trồng chè, môi trường và người tiêu dùng. 

Có kiến thức làm nền tảng, chị Xuyến bắt đầu vận động bà con thay đổi tập quán canh tác. Trước tâm lý e ngại khi phải từ bỏ thói quen sử dụng hóa chất để chuyển sang phân bón hữu cơ và chế phẩm sinh học, chị chọn cách làm trước trên chính đồi chè của gia đình.

Hiệu quả từ mô hình thực tế đã giúp bà con dần thay đổi nhận thức, tự nguyện làm theo. Năm 2017, Tổ sản xuất chè VietGAP của xóm Trung Thành 2 chính thức ra đời. Từ đây, quy trình sản xuất từng bước được chuẩn hóa. Các hộ tham gia thực hiện ghi chép nhật ký nông hộ, tuân thủ quy trình canh tác an toàn, hướng tới sản xuất bền vững và nâng cao chất lượng sản phẩm.

 Chị Tống Thị Đạt, xóm Phú Trung, xã Vô Tranh, tâm sự: Nhờ sự động viên, khuyến khích của Trưởng Ban Quản lý làng nghề, chị đã tham gia Tổ sản xuất chè VietGAP ngay từ những ngày đầu thành lập. Quá trình tham gia giúp gia đình thay đổi tư duy trong trồng và chế biến chè, qua đó góp phần nâng cao năng suất, giá trị cây chè.

Năm 2020, chị Xuyến thành lập Hợp tác xã (HTX) Chè an toàn Hoan Xuyến và đảm nhận cương vị Giám đốc. Không chỉ tổ chức sản xuất, HTX còn chú trọng xây dựng thương hiệu, tìm kiếm thị trường và kết nối đầu ra cho sản phẩm của người dân.

Theo chị Xuyến, mục tiêu của HTX không đơn thuần là nâng cao thu nhập mà còn hướng đến sản xuất an toàn, tạo dựng niềm tin với người tiêu dùng và bảo vệ sức khỏe người làm chè.

Cảnh quan các đồi chè trong làng nghề cũng đã được chỉnh trang nhằm tạo điểm nhấn để thu hút du khách

Đến nay, khoảng một nửa số hộ sản xuất chè trong xóm đã tham gia HTX. Trong tổng số 30ha chè kinh doanh của làng nghề, trong đó có 15ha đạt chứng nhận VietGAP, 7ha được cấp mã số vùng trồng và hơn 5ha đang được chuyển đổi theo hướng hữu cơ. Nhờ nâng cao chất lượng và từng bước đổi mới phương thức sản xuất, thu nhập từ chè của nhiều hộ dân đạt từ 10 triệu đồng mỗi tháng trở lên.

Những kinh nghiệm từ mô hình Hoan Xuyến cũng trở thành địa chỉ tham khảo cho các vùng chè lân cận. Anh Bùi Ngọc Toàn, Phó Trưởng phòng Xây dựng, Nông nghiệp và Môi trường xã Yên Trạch, cho biết: HTX Chè an toàn Hoan Xuyến là một trong những đơn vị tiên phong sản xuất chè an toàn tại xã Vô Tranh. Vì vậy, chúng tôi đã đưa các hộ sản xuất chè của địa phương đến tham quan, học hỏi kinh nghiệm trồng và chế biến chè nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm chè Vô Tranh.

Cùng với sự hỗ trợ của chính quyền địa phương và các tổ chức nghề nghiệp, người dân trong làng nghề từng bước đầu tư trang thiết bị phục vụ sản xuất như hệ thống tưới tự động, máy vò, tôn quay inox và khu chế biến tập trung, đáp ứng yêu cầu vệ sinh an toàn thực phẩm.

Hiện, HTX Chè an toàn Hoan Xuyến phát triển 7 dòng sản phẩm chè. Trong đó, Chè xanh Hoan Xuyến đạt chứng nhận OCOP 3 sao; Nõn tâm trà đạt OCOP 4 sao. Việc đa dạng hóa sản phẩm, chú trọng chất lượng và xây dựng thương hiệu đã góp phần gia tăng giá trị kinh tế, tạo thêm chỗ đứng cho chè Vô Tranh trên thị trường.

 Bà Chu Thị Hường, Trưởng Ban Công tác Mặt trận xóm Phú Trung, nhận xét: Chị Xuyến là người tâm huyết với cây chè, luôn tích cực vận động nhân dân sản xuất, chế biến chè an toàn, đồng thời xây dựng và quảng bá thương hiệu chè của làng nghề. Những việc làm của chị đã góp phần không nhỏ vào quá trình xây dựng thương hiệu chè địa phương. Với những đóng góp trong bảo tồn và phát triển nghề chè, năm 2022, chị Tống Thị Xuyến được Hiệp hội Làng nghề Việt Nam trao tặng danh hiệu “Nghệ nhân làng nghề”.

Không dừng lại ở sản xuất chè an toàn, chị Xuyến còn cùng người dân chỉnh trang cảnh quan, xây dựng các điểm trải nghiệm gắn với văn hóa trà và du lịch cộng đồng. Những đồi chè được quy hoạch khang trang hơn, kết hợp với các tuyến tham quan và không gian thưởng trà, mở ra cơ hội phát triển các hoạt động trải nghiệm tại địa phương.

Từ thay đổi tập quán canh tác, nâng cao chất lượng sản phẩm đến xây dựng thương hiệu và kết nối thị trường, hành trình của chị Tống Thị Xuyến cho thấy vai trò quan trọng của những người nông dân tâm huyết trong phát triển nông nghiệp bền vững.

Bằng sự kiên trì và tinh thần đổi mới, chị đang góp phần gìn giữ nghề chè truyền thống, nâng cao giá trị nông sản và tạo thêm động lực phát triển kinh tế nông thôn ở Vô Tranh.