Người trẻ gìn giữ, phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc

Khi người trẻ tìm cách làm mới di sản

Trong bối cảnh công nghệ phát triển mạnh mẽ, kiến trúc sư Đinh Việt Phương là một trong những người sớm lựa chọn số hóa để bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Từ những năm đầu thập niên 2000, anh đã tham gia các dự án phục dựng, tái hiện công trình kiến trúc, di tích lịch sử bằng công nghệ 3D. Qua đó, những giá trị kiến trúc, mỹ thuật và lịch sử được lưu giữ dưới dạng dữ liệu số, mở ra cách tiếp cận mới cho công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Với Đinh Việt Phương, công nghệ không thay thế giá trị nguyên bản của di sản mà trở thành cầu nối giúp di sản đến gần hơn với đời sống hiện đại.

Trên hành trình ấy, Đinh Việt Phương cùng cộng sự đã tham gia phục dựng cột đá chùa Dạm (Bắc Ninh), Hiển Lâm Các (Đại nội Huế), tái hiện không gian phố cổ Hà Nội bằng tranh 3D và thực hiện nhiều dự án số hóa hiện vật tại các bảo tàng. Đặc biệt, trong Đại lễ kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long - Hà Nội năm 2010, anh là người thiết kế các hình ảnh trình chiếu về di sản, lịch sử. Những công trình ấy cho thấy công nghệ hoàn toàn có thể trở thành phương tiện để đưa những giá trị tưởng như chỉ còn nằm trong sách vở, tư liệu hoặc những di tích xa xôi đến gần hơn với công chúng.

Kiến trúc sư Đinh Việt Phương.

Nếu Đinh Việt Phương lựa chọn công nghệ làm cầu nối thì họa sĩ trẻ Nam Chi lại tìm thấy con đường riêng trong việc hồi sinh mỹ thuật dân gian bằng ngôn ngữ sáng tạo đương đại. Sinh năm 1996, tên thật Nguyễn Văn Bắc, Nam Chi có niềm đam mê đặc biệt với tranh dân gian, nhất là tranh Hàng Trống và tranh Kim Hoàng. Từ sự yêu thích những hình tượng, đường nét và màu sắc truyền thống, anh dành nhiều thời gian nghiên cứu, tìm kiếm tư liệu, gặp gỡ nghệ nhân để học hỏi kỹ thuật làm tranh.

Đối với Nam Chi, bảo tồn tranh dân gian không đơn thuần là phục dựng những mẫu tranh đã có, mà còn phải hiểu được tinh thần, ý nghĩa văn hóa ẩn chứa trong từng tác phẩm. Bởi phía sau mỗi hình tượng, màu sắc hay họa tiết là những quan niệm sống, tín ngưỡng và khát vọng tốt đẹp được cha ông gửi gắm qua nhiều thế hệ.

Để làm chủ kỹ thuật vờn màu đặc trưng của tranh Hàng Trống, Nam Chi đã dành gần hai năm kiên trì luyện tập. Quá trình ấy cho thấy việc tiếp nối một dòng tranh truyền thống đòi hỏi không chỉ tình yêu mà còn là sự nhẫn nại, nghiêm túc và hiểu biết sâu sắc về nghề.

Điểm đáng chú ý trong sáng tạo của Nam Chi là nỗ lực kết hợp tinh hoa truyền thống với hơi thở đương đại. Anh không lựa chọn cách làm mới bằng việc tùy tiện thay đổi những đặc trưng vốn có, mà tìm cách phát triển bố cục, đề tài, màu sắc và chất liệu trên nền tảng kỹ thuật truyền thống. Những hình tượng quen thuộc trong tranh dân gian được anh nghiên cứu, thể hiện bằng góc nhìn trẻ trung, góp phần tạo nên sức hấp dẫn mới.

Không dừng lại ở sáng tác, Nam Chi còn quan tâm đến khả năng ứng dụng tranh dân gian trong đời sống. Các họa tiết truyền thống được nghiên cứu, đưa lên những sản phẩm như hộp quà, bao lì xì, quạt, đồ trang trí và sản phẩm thủ công mỹ nghệ. Nhờ đó, tranh dân gian không chỉ hiện diện trong không gian triển lãm mà còn có cơ hội đến gần hơn với công chúng thông qua những vật dụng quen thuộc.

“Giữ lửa” nghề truyền thống từ đôi bàn tay người trẻ

Tại làng nghề điêu khắc gỗ Sơn Đồng (Hà Nội), nghệ nhân trẻ Nguyễn Viết Quân đang tiếp nối một hành trình gìn giữ di sản bằng chính đôi bàn tay và niềm đam mê với nghề truyền thống.

Sinh ra trong gia đình có truyền thống làm nghề tạc tượng, điêu khắc gỗ, Quân sớm được tiếp xúc với không khí lao động của làng nghề. Cha anh là Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Viết Dũng, người trực tiếp truyền dạy những kỹ thuật, kinh nghiệm và tình yêu nghề cho con trai.

Nghệ nhân trẻ Nguyễn Viết Quân.

Với Quân, mỗi pho tượng hay sản phẩm điêu khắc không đơn thuần là một món đồ thủ công. Đằng sau đó là hệ thống tri thức, kỹ thuật tạo hình, kinh nghiệm xử lý chất liệu và những quan niệm thẩm mỹ được tích lũy qua nhiều thế hệ. Từ lựa chọn gỗ, xử lý chất liệu, dựng hình, tạo khối đến hoàn thiện từng chi tiết, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ và cái tâm của người thợ.

Tiếp nối nghề của cha, Quân hiểu rằng giữ nghề trước hết phải giữ được những kỹ thuật truyền thống và tinh thần trách nhiệm đối với từng tác phẩm. Đây là những giá trị không thể có được trong ngày một, ngày hai, mà phải trải qua quá trình học hỏi, thực hành và được những người đi trước truyền dạy.

Tuy nhiên, trong bối cảnh thị trường thay đổi, nghề truyền thống cũng phải đối mặt với không ít thách thức. Người trẻ có nhiều lựa chọn nghề nghiệp, trong khi học nghề điêu khắc đòi hỏi thời gian dài, sự kiên trì và không phải lúc nào cũng mang lại thu nhập ổn định ngay từ đầu. Vì vậy, làm thế nào để người trẻ thấy được giá trị và tương lai của nghề là vấn đề có ý nghĩa quyết định đối với việc bảo tồn làng nghề.

Bên cạnh việc trực tiếp thực hành nghề, Quân còn chú trọng chia sẻ hình ảnh, video về quá trình chế tác trên các nền tảng mạng xã hội. Qua đó, công chúng có thể hiểu hơn về công sức, sự tỉ mỉ và giá trị lao động phía sau mỗi sản phẩm. Anh mong muốn thế hệ trẻ không chỉ nhìn nghề truyền thống như một công việc của quá khứ, mà còn nhận ra trong đó những cơ hội sáng tạo và phát triển của tương lai.

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, việc bảo tồn di sản càng cần được nhìn nhận như một quá trình liên tục, trong đó kế thừa và đổi mới phải song hành. Giữ gìn bản sắc không có nghĩa là khép mình trước những xu hướng mới; ngược lại, chính sự sáng tạo trên nền tảng truyền thống sẽ giúp văn hóa dân tộc có thêm sức sống và khả năng lan tỏa.