Nguy cơ bất ổn tại Iran và tác động tới thị trường dầu mỏ toàn cầu

Một cơ sở khai thác dầu của Iran ở đảo Khark. Ảnh: AFP/TTXVN

Các nhà giao dịch dầu mỏ đang theo dõi sát mọi diễn biến liên quan đến làn sóng biểu tình tại Iran, trong bối cảnh bất kỳ sự leo thang nào cũng có thể làm gián đoạn sản lượng dầu thô của nước này hoặc khiến chính phủ Iran phong tỏa eo biển Hormuz - tuyến vận tải chiến lược đối với nhiều nhà xuất khẩu năng lượng lớn ở Trung Đông.

Các cuộc biểu tình quy mô lớn được xem là một trong những thách thức nghiêm trọng nhất đối với chính quyền Iran trong nhiều thập kỷ. Theo hãng tin Bloomberg, đến nay đã có trên 500 người thiệt mạng và hàng nghìn người bị bắt giữ.

Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết Washington đang “xem xét một số lựa chọn rất mạnh mẽ” để phản ứng trước tình trạng hỗn loạn tại Iran. Theo một quan chức Nhà Trắng, ông Trump đã được báo cáo về các phương án tấn công quân sự. Nếu Mỹ hoặc đồng minh Israel can thiệp, căng thẳng có thể lan rộng, kéo các quốc gia láng giềng vào khủng hoảng và đe dọa quyền tiếp cận eo biển Hormuz, nơi trung chuyển khoảng 1/4 lượng dầu vận chuyển bằng đường biển của thế giới.

Ngành công nghiệp dầu mỏ Iran lớn đến mức nào?

Ảnh hưởng của ngành dầu mỏ Iran đã suy giảm đáng kể trong những năm gần đây do các lệnh trừng phạt kéo dài và hạn chế đầu tư nước ngoài. Hiện Iran chiếm khoảng 3% nguồn cung dầu toàn cầu, với sản lượng vào khoảng 3,3 triệu thùng/ngày.

Iran bắt đầu phát triển ngành công nghiệp dầu mỏ từ đầu thế kỷ 20 dưới sự giám sát của chính phủ Anh, nhằm đảm bảo nguồn cung ổn định. Sau đó, nước này trở thành thành viên sáng lập Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC) và từng là nhà cung cấp lớn thứ hai trong khối.

Vào giai đoạn đỉnh cao giữa những năm 1970, Iran nằm trong số các nhà sản xuất dầu quan trọng nhất thế giới, chiếm hơn 10% sản lượng dầu thô toàn cầu. Tuy nhiên, vị thế này sụp đổ sau Cách mạng Hồi giáo năm 1979, khi chính quyền mới trục xuất các công ty nước ngoài khỏi ngành dầu khí, khiến đầu tư và chuyển giao công nghệ bị hạn chế nghiêm trọng. Sản lượng dầu thô giảm mạnh và chưa từng quay lại mức đỉnh trước đó.

Sau khi Chiến tranh Iran - Iraq kết thúc vào cuối thập niên 1980, Iran nỗ lực tăng xuất khẩu dầu để phục hồi kinh tế, mở đường cho các tập đoàn dầu khí lớn của châu Âu và Mỹ quay trở lại. Tuy nhiên, xu hướng này đảo chiều vào năm 2018, khi chính quyền Tổng thống Trump trong nhiệm kỳ đầu tiên rút khỏi thỏa thuận hạt nhân Iran và tái áp đặt các lệnh trừng phạt.

Hệ quả là thị phần dầu mỏ toàn cầu của Iran tiếp tục thu hẹp, trong bối cảnh sản lượng tăng mạnh từ các nhà sản xuất khác. Theo dữ liệu sản lượng tháng 12/2025, Iran hiện đứng thứ tư trong OPEC, sau Saudi Arabia, Iraq và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE).

Những quốc gia nào đang mua dầu của Iran?

Trong bối cảnh bị trừng phạt, Iran hiện phụ thuộc gần như hoàn toàn vào Trung Quốc, nơi tiêu thụ khoảng 90% lượng dầu thô xuất khẩu của nước này. Dầu Iran được bán cho các nhà máy lọc dầu độc lập của Trung Quốc với mức chiết khấu rất sâu.

Dù dữ liệu hải quan chính thức cho thấy Trung Quốc không nhập khẩu dầu thô Iran kể từ giữa năm 2022, nhưng phần lớn lượng dầu này vẫn được vận chuyển thông qua các mạng lưới thương mại ngầm.

Ngoài Trung Quốc, Syria cũng là một trong số ít các khách hàng mua dầu của Iran.

Bất ổn tại Iran có thể tác động thế nào tới giá dầu?

Khoảng hai triệu thùng dầu mỗi ngày của Iran hiện được cung cấp cho các nhà máy lọc dầu Trung Quốc. Nếu xảy ra gián đoạn nghiêm trọng, các nhà máy này sẽ buộc phải tìm kiếm nguồn cung thay thế.

Tuy nhiên, mối lo lớn hơn đối với thị trường là nguy cơ căng thẳng lan rộng trong khu vực Vịnh Ba Tư - trung tâm của nguồn cung dầu toàn cầu. Saudi Arabia, Iraq, UAE và Qatar đều xuất khẩu dầu thô qua eo biển Hormuz.

Eo biển Hormuz là tuyến đường thủy hẹp nối Vịnh Ba Tư với Biển Arab. Chính phủ Iran từng tuyên bố có khả năng phong tỏa tuyến đường này trong trường hợp căng thẳng địa chính trị leo thang, dù trên thực tế chưa từng thực hiện.

Nếu điểm nghẽn thương mại này bị gián đoạn, các lô hàng dầu, khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) và khí dầu mỏ hóa lỏng (LPG) từ Iraq, Kuwait, Saudi Arabia và UAE sẽ đối mặt rủi ro lớn.

Mỗi ngày có khoảng 16,5 triệu thùng dầu chảy qua eo biển Hormuz, trong đó bao gồm phần lớn lượng dầu xuất khẩu của Iran. Saudi Arabia là nước xuất khẩu nhiều nhất qua tuyến đường này, với khoảng 5 triệu thùng/ngày.

Việc đóng cửa eo biển Hormuz có thể làm gián đoạn nghiêm trọng dòng chảy năng lượng từ Trung Đông sang châu Á. Thực tế, vào tháng 6 vừa qua, khi căng thẳng leo thang trong cuộc xung đột kéo dài 12 ngày giữa Israel và Iran, giá cước vận chuyển chuẩn cho một siêu tàu chở 2 triệu thùng dầu thô từ Trung Đông sang Trung Quốc đã tăng vọt.

Vai trò của dầu mỏ trong nền kinh tế Iran

Bất chấp nhiều năm nỗ lực giảm phụ thuộc vào dầu thô và đa dạng hóa sang các lĩnh vực như công nghiệp nặng, dệt may và khai khoáng, xuất khẩu dầu mỏ vẫn là trụ cột của nền kinh tế Iran.

Mặc dù các lệnh trừng phạt buộc Iran phải bán dầu với mức giá chiết khấu sâu so với giá chuẩn quốc tế, quốc gia này vẫn thu về khoảng 2,7 tỷ USD doanh thu chỉ riêng trong tháng 11/2025, theo ước tính của Bloomberg. Con số này dựa trên mức giá dầu chiết khấu khoảng 45 USD/thùng, sau khi đã trừ chi phí vận chuyển và các chi phí liên quan.

Bảo Hà/Báo Tin tức và Dân tộc