Nguy cơ rơi vào bẫy công nghệ bề nổi khi doanh nghiệp chạy theo AI

Bẫy công nghệ bề nổi đang là thách thức lớn nhất khi trí tuệ nhân tạo (AI) càn quét khắp các ngõ ngách của đời sống và hoạt động kinh doanh tại Việt Nam. Không khó để nhận thấy các chatbot chăm sóc khách hàng, công cụ tạo ảnh, dịch thuật tự động hay những lời quảng cáo "tích hợp AI" xuất hiện dày đặc trên sản phẩm của nhiều doanh nghiệp.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia kinh tế từ Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), đây phần lớn mới chỉ là sự hiện diện ở phần ngọn của cơn sốt truyền thông. Nhiều đơn vị vội vã ứng dụng AI như một giải pháp làm marketing nhằm thu hút khách hàng và nhà đầu tư, thay vì thực sự giải quyết các bài toán vận hành cốt lõi.

Ảnh minh họa

Để một công nghệ thực sự thúc đẩy nền kinh tế, nó phải đi sâu vào mạch máu của các ngành công nghiệp. Điều đó có nghĩa là AI phải tham gia tự động hóa dây chuyền sản xuất phức tạp, tối ưu hóa chuỗi cung ứng logistics toàn cầu, hoặc quản trị rủi ro tự động trong hệ thống tài chính. Hiện tại, khối doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) chiếm hơn 97% tổng số doanh nghiệp Việt Nam vẫn đang loay hoay ở rìa ngoài do thiếu hụt ba yếu tố then chốt: hạ tầng dữ liệu sạch, nguồn vốn duy trì dài hạn và một đội ngũ nhân sự đủ trình độ để làm chủ hệ thống. Nếu không vượt qua được thực trạng này, các khoản đầu tư lớn rất dễ trở thành lãng phí hoặc chỉ mang tính nhất thời.

Nhận diện rào cản từ bẫy công nghệ bề nổi

Sự hời hợt trong ứng dụng công nghệ xuất phát từ sự chênh lệch lớn giữa năng lực hạ tầng và tốc độ kỳ vọng. Doanh nghiệp Việt Nam có lợi thế là tiếp cận các công cụ AI quốc tế rất nhanh. Nhân sự biết dùng AI ở mức cơ bản để viết câu lệnh (prompt) hay tóm tắt văn bản ngày càng nhiều.

Thế nhưng, số lượng kỹ sư đủ trình độ tinh chỉnh mô hình mã nguồn mở, bảo mật dữ liệu chuyên sâu và tích hợp hệ thống vào chuỗi sản xuất cốt lõi thì lại cực kỳ khan hiếm. Khi nền tảng bên dưới rỗng, việc xây dựng các tính năng lấp lánh ở bên trên chỉ làm trầm trọng thêm tình trạng phụ thuộc và không tạo ra năng suất lao động thực tế.

Hạ tầng công nghệ lõi là nền tệt vững chắc giúp doanh nghiệp thoát ly bẫy bề nổi. Nguồn: Naphat Ittipong/Getty Images

Lời giải chiến lược từ tự chủ công nghệ lõi

Để phá vỡ rào cản bề nổi và đưa AI đi vào chiều sâu, góc nhìn từ cơ quan quản lý nhà nước đã vạch rõ một lộ trình mang tính gốc rễ. Tại Diễn đàn GStar Summit, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) Bùi Hoàng Phương đã nhấn mạnh tầm nhìn đưa Việt Nam lọt vào top 3 quốc gia dẫn đầu khu vực Đông Nam Á về nghiên cứu và phát triển AI vào năm 2030.

Thứ trưởng Bộ KH&CN Bùi Hoàng Phương

Chiến lược của Việt Nam không chọn cách đi mượn hay phụ thuộc hoàn toàn vào các tập đoàn công nghệ nước ngoài. Thay vào đó, quốc gia đang tập trung thúc đẩy năng lực tự cường bằng cách khuyến khích doanh nghiệp lớn đầu tư vào R&D, từng bước làm chủ các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) và hệ thống dữ liệu phục vụ riêng cho đặc thù kinh tế nội địa.

Bên cạnh đó, Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương định vị thách thức lớn nhất của kỷ nguyên số không nằm ở kỹ thuật, mà nằm ở tư duy con người. Việc phổ cập kỹ năng số, đào tạo và tái đào tạo lực lượng lao động là điều kiện tiên quyết để công nghệ chuyển hóa thành giá trị thặng dư. Đồng thời, một hệ thống thể chế vững chắc sẽ được xây dựng dựa trên nguyên tắc cân bằng: vừa kích thích đổi mới sáng tạo, vừa kiểm soát tốt rủi ro về an toàn thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và giữ vững chủ quyền số quốc gia trước các biến động toàn cầu.

Phát triển bền vững lấy con người làm trung tâm

Mối liên kết giữa lời cảnh báo thực tế từ doanh nghiệp và chiến lược tự chủ từ Bộ KH&CN chính là triết lý AI lấy con người làm trung tâm (Human-centric AI). Công nghệ suy cho cùng chỉ là công cụ hỗ trợ. AI không thể tự bám rễ vào nền kinh tế nếu thiếu đi những kỹ sư hiểu sâu về bài toán sản xuất của nhà máy nội địa, thiếu đi những nhà quản trị biết dùng dữ liệu để ra quyết định, hay thiếu đi hành lang pháp lý bảo vệ quyền lợi của người lao động trước làn sóng tự động hóa.

Khi dòng vốn đầu tư công nghệ cao đang đổ mạnh về Việt Nam, việc chuyển dịch từ ứng dụng phong trào sang làm chủ công nghệ lõi không còn là lựa chọn, mà là con đường bắt buộc. Chỉ khi chủ động được hạ tầng, dữ liệu và con người, Việt Nam mới có thể biến trí tuệ nhân tạo từ một thứ xu hướng lấp lánh thành một động cơ tăng trưởng mạnh mẽ, đóng góp thực chất vào sự thịnh vượng của quốc gia.