Nguyễn Nhật Ánh và ký ức Hà Lam

Bốn truyện dài của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh lấy bối cảnh chính là thị trấn Hà Lam. Ảnh: NGUYỄN THÀNH

Không gian sáng tạo cho tuổi mới lớn

Ngoài địa danh Đo Đo là cái chợ quê Bình Quế nơi sinh ra, Hà Lam xuất hiện nhiều trong các tác phẩm của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh. Đó là nơi ông học trung học, đong đầy kỷ niệm tuổi mới lớn hồn nhiên, trong sáng. Nó dai dẳng bám vào ký ức và trở thành không gian sáng tạo độc đáo, riêng có của ông dành cho tuổi học trò.

Thế nên, lúc chưa là thị trấn khi ông học, hay không còn là thị trấn như hiện nay, thị-trấn-Hà-Lam trở thành bối cảnh chính, không gian nghệ thuật xuyên suốt trong 4 truyện dài: Lá nằm trong lá (2011), Ngày xưa có một chuyện tình (2016), Cây chuối non đi giày xanh (2017) và mới đây là Chuyện tình thị trấn (2026) của nhà văn Nguyễn Nhật Ánh.

Trong không gian thị trấn bé nhỏ gắn với tuổi mới lớn ấy của Nguyễn Nhật Ánh, 4 truyện dài đi theo những câu chuyện khác nhau. Lá nằm trong lá kể về đám học trò mộng mơ lập nên bút nhóm văn thơ Mặt trời khuya mà có lần ông tâm sự rằng, nó khởi nguồn từ việc có thật: “Năm lớp tám chúng tôi cùng vài người bạn yêu văn chương khác rủ nhau thành lập bút nhóm Mặt trời khuya. Bút nhóm học trò đó viết đủ thứ đề tài, thể loại, tự ấn hành các tập san và gửi bài đăng trên các báo ở Sài Gòn”.

Truyện dài Ngày xưa có một chuyện tình đề cập tình cảm của 3 nhân vật chính, từ khi là học trò ngây thơ đến lúc bước vào tuổi trưởng thành, đối diện với cuộc tình đầy éo le, ngang trái giữa Vinh, Phúc và Miền. Cây chuối non đi giày xanh đưa người đọc trở ngược về tuổi hoa niên trong sáng, hồn nhiên của Đăng, Thắm, Phan, Định, chú tiểu Khôi…

Nhưng Chuyện tình thị trấn lại kể một câu chuyện khác: Thế giới người lớn với mối quan hệ chằng chịt, khúc mắc và nhiều cay đắng qua con mắt của hai đứa trẻ Triều và Chi… Nên Nguyễn Nhật Ánh gọi đây là tác phẩm viết cho người lớn.

Miền thôn quê thơ mộng

Thị trấn là một thiết chế vừa mang lối sống thành thị sôi động, bên cạnh đó có thôn quê chân chất, thanh bình. Ở đó, nhà văn có không gian nghệ thuật để “phối màu” một cách đầy sáng tạo và linh hoạt; để xây dựng câu chuyện với những tình tiết phong phú, sinh động và những tuyến nhân vật có đời sống đa dạng… Đó chính là cách để Nguyễn Nhật Ánh thu hút được đông đảo tầng lớp bạn đọc, dù ở phố hay quê, khi tìm về ký ức của mình.

Trong không gian thực, nếu dùng compa, lấy tâm là chợ Hà Lam, vẽ một vòng tròn bán kính 2 - 3 cây số, sẽ gặp những địa danh mà Nguyễn Nhật Ánh thường lặp lại trong cả 4 truyện dài trên, như: Hà-Lam-trong, xóm Trong, Liễu Trì, Gò Rùa, Thanh Ly, Cây Cốc, Chợ Được, Dốc Sỏi… Xa hơn một chút có Kế Xuyên, Cẩm Lũ, Hương An và Việt An... Đó là nơi nhà văn đưa các nhân vật của mình đi khám phá những miền đất lạ, với những khung cảnh nên thơ, lãng mạn, hợp với tuổi học trò mộng mơ và sự bí hiểm đầy bất ngờ trong lối kể chuyện của nhà văn.

“Con suối ở xóm Trong nhỏ xíu, bề ngang chừng mười mét nhưng đó là một con suối vô cùng nên thơ. Dòng nước róc rách kéo dài từ đỉnh đồi xa vắt ngang qua cánh đồng cỏ lấm tấm hoa dại và ở ngay chỗ bọn trẻ con thường bơi lội, hai bên bờ đột ngột um tùm cây cối. Chen giữa những cây dong riềng nở hoa đỏ ói là những loại cổ thụ cắm hẳn thân xuống lòng suối với những khúc rễ quấn quít trông như những con trăn lớn. Ở phía trên, những tán lá rậm rạp xòe ra giữa dòng, đổ bóng xuống mặt nước như che ô cho con suối nhỏ…”.

Nếu không “kéo dài” không gian ra miền quê trong Cây chuối non đi giày xanh, làm sao Nguyễn Nhật Ánh vẽ nên một hình ảnh đẹp, vừa khơi lên trí tưởng tượng phong phú của trẻ nhỏ, vừa gợi lại những ký ức đẹp đẽ của người lớn khi tìm đến tác phẩm của ông?

Cũng như vậy, ở Hà-Lam-trong, hay xóm Trong, ông “giấu” những bí mật về mối quan hệ của “những người Kế Xuyên” ra Hà Lam cư ngụ, làm ăn trong Chuyện tình thị trấn; hoặc để đứa bé xuất hiện, làm cầu nối dẫn dắt câu chuyện về mối quan hệ “tình tay ba” trong Ngày xưa có một chuyện tình. Rồi “điểm nhấn” để hoạt động của nhóm Mặt trời khuya hấp dẫn, ly kỳ hơn, chính là sự xuất hiện của Lợi - bút danh Mã Phú, ở Liễu Trì… trong Lá nằm trong lá.

In đậm hình bóng Hà Kiều

Hà Kiều là cây cầu nhỏ bắc ngang một bàu nước chảy qua Hà Lam. Cây cầu vốn làm bằng tre, rồi bằng ván. Năm 1900, dòng họ của cụ Phó bảng Hà Đình Nguyễn Thuật - còn gọi là Cụ Thượng Hà Đình - khởi xướng vận động, quyên góp sửa chữa, nâng cấp; hạ cầu được xếp bằng đá, thượng cầu lát bằng ván dày, có thành lan can kết chặt… Đến nay, mặt cầu làm bằng bêtông.

Cây cầu bắc qua hồ nước, ngày xưa có trồng sen, nối giữa phố chợ Hà Lam với vùng nông thôn Hà-Lam-trong, vì thế rất nên thơ. Nguyễn Nhật Ánh không thể bỏ qua một nơi phù hợp với lứa tuổi học trò đầy mơ mộng và ưa mạo hiểm, ham khám phá này.

Ngay ở truyện dài Lá nằm trong lá, nhà văn đã đưa 4 nhân vật của mình, dẫn hai cô giáo trẻ là Hiền và Mười từ xa đến ở trọ thị trấn, ra ngắm Hà Kiều đêm trăng: “Sáu người ngồi trên thành cầu trò chuyện, vừa đưa mắt ngắm mặt nước loáng ánh trăng bạc, thỉnh thoảng vài đóa sen bị đánh thức bởi một chú cá đớp mồi, giật mình bung cánh và ngơ ngác tỏa ra thứ hương thơm kín đáo cứ thoang thoảng chập chờn trong gió như gần như xa”.

Tác phẩm viết năm 2011, Nguyễn Nhật Ánh miêu tả rất lãng mạn về cây cầu này. Dường như thấy vậy đã đủ, nên trong 3 truyện dài sau đó, ông chỉ lấy Hà Kiều làm bối cảnh để tạo nên những “nút thắt” cho những tình huống đầy hài hước của tuổi học trò và khám phá mối quan hệ phức tạp trong đời sống người lớn.

Là bối cảnh chính trong 4 truyện dài và xuất hiện trong một số tác phẩm khác, Hà Lam - một địa danh thực gắn với thuở hoa niên, được Nguyễn Nhật Ánh dành tình cảm đặc biệt khi viết về và viết cho tuổi mới lớn. Từ đây, Hà Lam không còn là một thị trấn nhỏ trên đường thiên lý Bắc Nam ngang qua miền Trung nắng gió, mà trở thành một không gian nghệ thuật đầy thơ mộng trong ký ức bao thế hệ người đọc. Đó là niềm tự hào không chỉ về sức sáng tạo của nhà văn, mà của cả một vùng đất…