Thôn Tha - nơi người Tày biến bản sắc thành sinh kế

Làng văn hóa du lịch cộng đồng thôn Tha, phường Hà Giang 1, tỉnh Tuyên Quang vừa được Hiệp hội Du lịch Việt Nam trao danh hiệu "Làng du lịch cộng đồng tốt nhất năm 2025" tại lễ trao giải VITA Awards 2026 diễn ra ở Ninh Bình.

Trước đó, thôn Tha nằm trong nhóm sáu điểm du lịch cộng đồng đón nhiều du khách nhất cả nước năm 2025, đồng thời cụm homestay của làng từng đạt Giải thưởng Homestay ASEAN.

Những danh hiệu trên ghi nhận hướng phát triển dựa vào các giá trị vốn có của cộng đồng như: cảnh quan làng quê, hệ thống nhà sàn, phong tục của người Tày và sự tham gia trực tiếp của người dân vào hoạt động du lịch.

Thôn Tha nằm giữa ruộng nước và những dãy núi phủ mây. Ảnh: T. Anh

Chỉ cách trung tâm Hà Giang khoảng 10 km, thôn Tha hiện lên như một thung lũng yên bình với những cánh đồng lúa nước, ao cá và những mái nhà sàn nép mình dưới chân núi.

Cảnh quan nơi đây không được tạo dựng như một khu du lịch khép kín mà hình thành từ chính không gian cư trú, lao động và sản xuất lâu đời của cộng đồng người Tày.

Hàng rào tre và con đường nhỏ dẫn vào bản. Ảnh: T. Anh

Bản làng vẫn giữ nguyên nhịp sống

Thôn Tha hiện có hơn 130 hộ với trên 600 nhân khẩu, khoảng 99% là đồng bào Tày. Hơn 100 ngôi nhà sàn mang kiến trúc truyền thống vẫn được gìn giữ, tạo nên diện mạo đặc trưng của làng.

Những hàng rào tre, ruộng nước và mái cọ nối tiếp nhau giúp cảnh quan thôn bản giữ được sự hài hòa, gần gũi với môi trường tự nhiên.

Người dân trò chuyện bên giếng cổ thôn Tha. Ảnh: T. Anh

Giếng cổ thôn Tha gắn với đời sống của nhiều thế hệ cư dân. Trước đây, đây là nguồn nước phục vụ sinh hoạt hằng ngày và được cộng đồng gìn giữ như một phần ký ức của làng.

Khu vực giếng được chỉnh trang bằng mái cọ, gỗ và đá, trở thành điểm dừng chân trong hành trình khám phá đời sống, phong tục của người Tày.

Lòng giếng cổ được kè bằng đá cuội. Ảnh: T. Anh

Không chỉ mang giá trị sử dụng, giếng làng còn là nơi gặp gỡ và gắn kết cộng đồng. Trong quan niệm dân gian, nguồn nước trong lành tượng trưng cho sức sống, sự no đủ và bình yên.

Việc bảo tồn giếng cổ giúp hành trình khám phá thôn Tha không chỉ dừng ở ngắm cảnh mà còn mở ra những câu chuyện về lịch sử, tín ngưỡng và nếp sống của người dân bản địa.

Gìn giữ không gian sống của người Tày

Những mái nhà sàn nép dưới núi rừng. Ảnh: T. Anh

Nhà sàn là dấu ấn nổi bật nhất trong không gian văn hóa thôn Tha. Phần lớn công trình sử dụng gỗ, tre, nứa và lá cọ, tầng trên là nơi sinh hoạt, tầng dưới trước đây thường dùng để cất nông cụ, nông sản và phục vụ sản xuất.

Trong quá trình phát triển du lịch, người dân được vận động duy trì vật liệu truyền thống, hạn chế để công trình bê tông, hàng rào kín hay biển hiệu lớn phá vỡ cảnh quan chung.

Nếp nhà sàn được cải tạo phục vụ lưu trú. Ảnh: T. Anh

Du lịch cộng đồng đem lại công năng mới cho những nếp nhà cũ. Một số gia đình sửa chữa nhà sàn, bổ sung phòng nghỉ và tiện nghi cần thiết nhưng vẫn duy trì kết cấu gỗ, mái cọ, hiên rộng và không gian sinh hoạt chung.

Cách làm này vừa giúp ngôi nhà tiếp tục được sử dụng, vừa tạo nguồn thu để chủ hộ có điều kiện tu bổ và bảo tồn kiến trúc.

Người dân đạp xe trở về sau buổi làm đồng. Ảnh: T. Anh

Sức hấp dẫn của thôn Tha không chỉ nằm ở cảnh quan mà còn đến từ nhịp sống bản địa. Người dân vẫn làm ruộng, chăn nuôi, trồng rau, đan lát và sử dụng tiếng Tày trong sinh hoạt thường ngày.

Du khách có thể quan sát, trải nghiệm một phần đời sống ấy thay vì tách biệt trong những khu nghỉ dưỡng khép kín. Chính sự tự nhiên, không dàn dựng quá mức tạo nên nét riêng của du lịch cộng đồng thôn Tha.

Nhịp sống bình yên, mộc mạc của người dân thôn Tha.. Ảnh: T. Anh

Ruộng lúa, ao cá, vườn nhà và đàn gia súc vẫn là một phần quen thuộc trong sinh kế của người dân. Du lịch không thay thế hoàn toàn nông nghiệp mà bổ sung nguồn thu từ lưu trú, ẩm thực, hướng dẫn trải nghiệm và bán sản phẩm địa phương.

Những hộ không trực tiếp kinh doanh homestay vẫn có thể tham gia chuỗi dịch vụ bằng việc cung cấp thực phẩm, nấu ăn, biểu diễn văn nghệ, làm nghề thủ công hoặc hướng dẫn du khách khám phá bản làng.

Gìn giữ những nếp nhà sàn truyền thống tạo nên nét riêng của thôn Tha. Ảnh: T. Anh

Tại thôn Tha, gìn giữ bản sắc không chỉ là công việc của những hộ làm du lịch. Mỗi mái nhà, khu vườn, bờ ruộng và cách người dân ứng xử với du khách đều góp phần tạo nên hình ảnh chung của điểm đến.

Người cao tuổi lưu giữ tiếng nói, trang phục và phong tục; lớp trẻ học đàn tính, hát then, tham gia đội văn nghệ, làm hướng dẫn viên hoặc kể những câu chuyện về lịch sử, văn hóa của làng.

Đưa bản sắc vào sản phẩm du lịch

Du khách đến thôn Tha nghỉ dưỡng. Ảnh: T. Anh

Từ nhà sàn, ruộng nước đến nghề thủ công, thôn Tha có điều kiện xây dựng nhiều hoạt động trải nghiệm như giã bánh dày, làm cốm, nhuộm chàm, dệt vải, nghe hát then, thưởng thức ẩm thực và đi bộ khám phá cảnh quan.

Thay vì mở rộng ồ ạt số phòng nghỉ, hướng đi được chú trọng ở thôn Tha là nâng chất lượng trải nghiệm. Khi lưu trú lâu hơn, du khách có thêm cơ hội sử dụng dịch vụ, mua sản phẩm địa phương và đóng góp trực tiếp cho kinh tế cộng đồng.

Bảng giới thiệu giúp du khách tìm hiểu giếng cổ và lịch sử thôn Tha. Ảnh: T. Anh

Các bảng giới thiệu bằng tiếng Việt và tiếng Anh, không gian trưng bày sản phẩm địa phương cùng những tuyến tham quan trong bản giúp giá trị văn hóa được truyền tải sinh động hơn tới du khách trong và ngoài nước.

Cùng với mở rộng dịch vụ, địa phương định hướng khôi phục nghề thủ công, đổi mới sản phẩm lưu niệm, xây dựng không gian trình diễn và trải nghiệm ngay trong bản, qua đó đưa văn hóa hiện diện trong đời sống thay vì chỉ được lưu giữ như vật trưng bày.

Bảo tồn để không đánh mất lợi thế

Sự phát triển của du lịch cũng đặt ra không ít thách thức cho thôn Tha, đó là, nguy cơ thương mại, nguy cơ biến đổi cảnh quan, gia tăng rác thải, tiếng ồn và thương mại hóa không gian truyền thống. Do vậy, ngôi làng cần quy hoạch thống nhất, kiểm soát xây dựng và duy trì chất lượng dịch vụ theo hướng bền vững.

Giá trị lớn và lâu dài của thôn Tha không nằm ở việc đón thật nhiều khách, mà ở khả năng gìn giữ nhà sàn, điệu then, nghề thủ công và nếp sống của người Tày.

Khi cộng đồng trở thành chủ thể của hoạt động du lịch, mỗi giá trị văn hóa được bảo tồn cũng đồng thời trở thành nguồn lực phát triển kinh tế. Đó chính là nền tảng để thôn Tha tiếp tục gìn giữ bản sắc và phát triển bền vững trong tương lai.