“Nguyên quán” câu hát thờ Vua

Phường Xoan Phù Đức biểu diễn phục vụ du khách tại miếu Lãi Lèn.

Người kế tục phường Xoan cổ

Sau khi cụ Lê Xuân Ngũ tạ thế về với tổ tiên hai năm trước, ông Nguyễn Xuân Hội được tín nhiệm bầu giữ cương vị trùm phường Xoan Phù Đức, đứng mũi chịu sào công việc của một trong 4 phường Xoan cổ của Đất Tổ. Bước sang tuổi 76, ông Hội vẫn giữ được tác phong nhanh nhẹn, hoạt bát của người từng rèn luyện trong quân ngũ. Theo lời kể của ông, sinh ra và lớn lên trên mảnh đất thấm đẫm câu Xoan, từ ông nội đến bố đều là trùm phường, từ nhỏ, cậu bé Hội đã nhanh chóng thuộc lời, biểu diễn thành thạo các làn điệu câu hát cửa đình. Xuất ngũ trở về địa phương, dẫu bộn bề công việc mưu sinh nhưng ông vẫn dành thời gian, tâm huyết tham gia biểu diễn, phục hồi câu Xoan đang có nguy cơ mai một trên đất quê.

Với những đóng góp trong việc gìn giữ, phát huy giá trị Hát Xoan, ông Hội được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú và đang hoàn thiện thủ tục đề nghị phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân.

Phường Xoan Phù Đức do ông Hội làm trùm phường hiện có hơn 40 thành viên; trong đó, người cao tuổi nhất là Nghệ nhân Nhân dân Lê Thị Huệ đã bước sang tuổi 87. Đáng quý hơn, trong phường còn có những thành viên đang ở lứa tuổi học sinh phổ thông. Hằng năm, vào hội làng, Giỗ Tổ Hùng Vương, phường Xoan Phù Đức lại tham gia biểu diễn theo truyền thống được duy trì từ xa xưa. Khi các đoàn khách, học sinh đến tham quan, trải nghiệm Hát Xoan, các thành viên trong phường sẵn sàng đón tiếp, truyền dạy và biểu diễn.

Từ năm 2013, khi miếu Lãi Lèn được đầu tư xây dựng, hoàn thành giai đoạn 1, ông Hội về làm thủ từ và gắn bó với công việc ấy cho đến nay...

Nhà hát Quốc gia đầu tiên của dân tộc Việt

Học sinh trải nghiệm hát Xoan tại sân miếu.

Truyền thuyết kể lại rằng, vào một ngày Xuân, có ba anh em Vua Hùng đi tìm đất qua thôn Phù Ðức và nghỉ trưa tại một khu rừng gần thôn. Từ khu rừng, trông ra bãi cỏ trước mặt, thấy có một đám trẻ đang nô đùa, vừa ca hát, vừa chơi kéo co, đánh vật, Ðức Thánh Cả liền bảo những người đi theo dạy thêm cho lũ trẻ những bài hát xướng, cầu chúc năm mới mưa thuận gió hòa. Về sau thôn dân cứ truyền nhau mà hát. Nhưng do không biết tên của điệu hát ba vị Ðức Thánh truyền dạy là gì, mà khi ấy lại đang tiết Xuân, nên họ gọi là khúc hát Xuân. Về sau, để ghi nhớ công ơn các Vua Hùng, người dân trong làng đã lập miếu thờ, lấy tên là miếu Lãi Lèn. Nhưng từ Xuân lại trùng với tên húy của vợ Vua Hùng, nên được gọi chệch đi thành hát Xoan, hay còn được gọi là hát Lãi Lèn.

Đây là một trong những sự tích về nguồn gốc Hát Xoan mà các nhà nghiên cứu đã sưu tầm được. Có nhiều truyền thuyết khác nhau về nguồn gốc Hát Xoan, nhưng điểm gặp gỡ trong những câu chuyện được lưu truyền và sưu tầm là Lãi Lèn được xem như nơi phát tích của di sản. Nhiều đời nay, cứ sáng mồng 1 và chiều mồng 3 Tết, các phường Xoan lại về hát tại Miếu Lãi Lèn. Những đêm Xoan từng kéo dài từ tối đến khi gà gáy sáng, hòa trong không khí hội làng nghênh Xuân.

Trải qua những thăng trầm của lịch sử, ngôi miếu cổ đã không còn. Năm 2011, tỉnh Phú Thọ quyết định khôi phục miếu Lãi Lèn trên nền móng cũ, tạo dựng không gian văn hóa gắn với Hát Xoan và Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Cùng với đó, Nhà trưng bày nghệ thuật Hát Xoan được xây dựng, trở thành nơi giới thiệu, lưu giữ và trình diễn di sản.

Nhưng điều giá trị nhất có lẽ không phải là một công trình được phục dựng khang trang, mà là câu hát vẫn tiếp tục được cất lên. Có lẽ vì thế mà Lãi Lèn thường được ví như “Nhà hát Quốc gia đầu tiên của dân tộc Việt” - một “nhà hát” không chỉ để giải trí mà còn là nơi thực hành tín ngưỡng thờ cúng Vua Hùng trong không gian trang nghiêm, thành kính, nơi nghệ nhân và cộng đồng cùng cất lên những câu hát mang dấu ấn của một truyền thống đã được trao truyền qua hàng nghìn năm lịch sử.

Từ “nguyên quán” Lãi Lèn, câu hát thờ Vua đã đi qua biết bao thế hệ, nay vẫn được tiếp nối giữ gìn, trao truyền, nâng lên tầm cao mới, vươn cao, bay xa, vượt ra khỏi sân đình, hội làng. Mỗi phường Xoan được duy trì, mỗi nghệ nhân tiếp tục truyền dạy, mỗi lớp trẻ biết hát và yêu câu Xoan cũng là thêm một cánh cửa mở ra để du khách tìm về Đất Tổ, không chỉ để chiêm bái, tham quan những di tích lịch sử, mà còn nghe, xem, trải nghiệm một di sản được trao truyền trong chính cộng đồng đã sinh ra nó. Đó cũng là giá trị đặc biệt của Hát Xoan trong phát triển du lịch văn hóa.

Kết nối Lãi Lèn với các không gian Xoan cổ, các di tích thờ Hùng Vương, lễ hội truyền thống và những điểm đến văn hóa của vùng Đất Tổ, câu hát thờ Vua đã vươn mình trở thành sản phẩm du lịch đặc sắc, tạo sinh kế, quảng bá hình ảnh và đưa giá trị di sản đến gần hơn với công chúng trong nước, quốc tế, làm giàu thêm sức hấp dẫn của quê hương Đất Tổ.