Nhà cổ An Châu giữ nếp làng

Trên sân gạch đỏ au trước nếp nhà gỗ cổ, hình ảnh người bà cần mẫn lựa từng hạt ngô như níu giữ nhịp sống bình yên đã hiện hữu ở An Châu qua bao thế hệ.

Phong tục trao truyền qua nhiều thế hệ

Chúng tôi đến An Châu vào một buổi sáng mùa hạ, con đường nhỏ dẫn vào làng chạy giữa những hàng cau yên bình, xa hơn là những bụi tre già nghiêng bóng xuống mặt ao lăn tăn. Thấp thoáng sau những khu vườn xanh là các mái ngói nâu sẫm đã bạc màu qua năm tháng. Không gian ấy gợi lên hình ảnh quen thuộc của làng quê Bắc Bộ, bình dị, gần gũi nhưng bắt đầu hiếm gặp trong nhịp sống hiện đại.

An Châu là một trong số ít địa phương của Thái Nguyên còn bảo lưu được nhiều nét đặc trưng của làng Việt truyền thống. Mười xóm quần tụ, gắn bó với nhau bằng quan hệ gia đình, dòng họ, làng nghề và những phong tục được trao truyền qua nhiều thế hệ. Ở đây, không gian cư trú không chỉ là nơi con người sinh sống mà còn lưu giữ nếp ăn, nếp ở, nếp nghĩ cùng những giá trị ứng xử đã được bồi đắp qua hàng trăm năm.

Một góc làng An Châu - nơi lưu giữ nhiều nét đặc trưng của làng Việt truyền thống.

Điều làm nên dấu ấn riêng của An Châu chính là những ngôi nhà gỗ cổ. Đó là những nếp nhà ba gian, năm gian, có nhà bảy gian lặng lẽ sau hàng cây và những khoảng sân rộng. Các cột gỗ lim, gỗ mít vẫn vững vàng chống đỡ mái nhà qua bao mùa mưa nắng. Mái ngói cong, phủ lên mình lớp rêu xanh của thời gian. Trên mỗi vì kèo, đầu dư, con rường hay cánh cửa là những hình rồng, phượng, hoa lá, mây cuốn được chạm khắc công phu.

Dấu đục, nét chạm của người thợ năm xưa vẫn sắc sảo, như còn lưu lại hơi ấm của những bàn tay tài hoa. Người xưa dựng nhà không đơn thuần để che mưa, tránh nắng, ngôi nhà còn là nơi gìn giữ gia phong, thờ phụng tổ tiên và kết nối các thế hệ. Bởi vậy, gian giữa thường được bố trí trang trọng để đặt bàn thờ gia tiên, hai gian bên là nơi nghỉ ngơi và sinh hoạt của gia đình. Khoảng hiên rộng phía trước vừa đón nắng gió, vừa là nơi những câu chuyện xóm làng được sẻ chia bên chén trà; nơi trẻ nhỏ vui đùa và người già ngồi lặng nhìn khói bếp lan trên mái ngói.

Bước vào một ngôi nhà cổ ở An Châu, điều dễ cảm nhận không phải sự đồ sộ của kiến trúc mà là vẻ ấm cúng, bình yên. Dường như thời gian nơi đây trôi chậm hơn, đủ để người ta nghe tiếng gió luồn qua cánh cửa gỗ, tiếng chim ríu ran ngoài hiên và nhận ra những dấu vết của cuộc sống gia đình còn lưu trên từng bậc cửa, cột nhà.

Lưu giữ kiến trúc dân gian

Hiện An Châu còn bốn ngôi nhà cổ có tuổi đời từ hơn trăm năm đến trên hai trăm năm. Mỗi ngôi nhà mang một dáng vẻ, quy mô và câu chuyện riêng, nhưng đều thể hiện rõ đặc trưng của kiến trúc dân gian Bắc Bộ. Đây có thể xem là những “bảo tàng sống”, bởi trong đó không chỉ có kết cấu kiến trúc, nghệ thuật chạm khắc mà còn hiện diện đời sống của các gia đình, dòng họ.

Đáng quý hơn, những ngôi nhà ấy vẫn đang được sử dụng, chăm sóc và sửa chữa phù hợp để tiếp tục tồn tại trong đời sống hôm nay. Với người dân An Châu, bảo tồn nhà cổ không có nghĩa là đóng kín một không gian để trưng bày, mà là giữ cho ngôi nhà tiếp tục có hơi ấm, có tiếng nói cười, có khói hương trong ngày Tết và có sự trở về của con cháu.

Ông Nguyễn Văn Đào, người làng An Châu tâm sự: Mỗi nếp nhà đều gắn với nhiều thế hệ, với những câu chuyện đời người, những mùa lúa chín và những ngày gia đình sum họp. Vì vậy, giữ một ngôi nhà cổ không chỉ là giữ một công trình kiến trúc mà còn là giữ ký ức của gia đình, dòng họ và làng quê. Dù quá trình bảo quản nhà gỗ đòi hỏi nhiều công sức, chi phí, các gia đình vẫn cố gắng gìn giữ những cấu kiện nguyên bản, hạn chế tối đa việc làm biến dạng kiến trúc truyền thống.

Một ngôi nhà cổ ở An Châu được người dân gìn giữ, sử dụng.

Ý thức bảo tồn ấy còn được thể hiện rõ trong cách những thợ mộc làng An Châu tiếp nối nghề của cha ông. Họ không chỉ dựng những ngôi nhà mới theo phong cách cổ mà còn tham gia tu bổ, phục dựng nhiều công trình gỗ ở trong và ngoài địa phương.

Ông Tạ Văn Việt, một thợ mộc lâu năm của làng nghề, cho biết: Để làm ra một sản phẩm gỗ mỹ nghệ hay một ngôi nhà cổ có chất lượng, người thợ phải kiên trì, tỉ mỉ, có con mắt thẩm mỹ và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm. Quan trọng hơn cả là phải có tâm huyết với nghề. Nếu chỉ làm nhanh, làm theo số lượng mà không trân trọng từng mộng gỗ, từng nét chạm thì sản phẩm khó có được chiều sâu và hồn cốt.

Từ sự tâm huyết ấy, một số thợ mộc lâu năm đã thành lập các tổ thợ lưu động, chuyên dựng và phục dựng nhà cổ trong, ngoài tỉnh. Tiêu biểu là tổ thợ của ông Tạ Văn Cường. Theo ông Cường, trước đây, một ngôi nhà có kết cấu đơn giản có thể hoàn thành trong khoảng một tháng. Hiện nay, yêu cầu của khách hàng ngày càng cao, số lượng hoa văn, họa tiết nhiều và cầu kỳ hơn; kích thước gỗ cũng lớn, khối lượng vật liệu có thể gấp ba đến bốn lần trước đây. Vì vậy, thời gian phục dựng hoàn thiện một ngôi nhà thường kéo dài từ ba đến sáu tháng, giá phục dựng dao động từ 500 triệu đồng đến trên 1 tỷ đồng, tùy diện tích, loại gỗ và mức độ tinh xảo.

Song, giá trị của nghề mộc An Châu không chỉ được đo bằng số lượng sản phẩm hay giá trị kinh tế. Điều quan trọng hơn là các nghệ nhân đang góp phần bảo tồn một hệ tri thức dân gian, từ cách lựa chọn gỗ, xử lý vật liệu, tạo mộng, dựng khung đến bố trí không gian và chạm khắc hoa văn. Mỗi công trình hoàn thành là một lần kỹ nghệ truyền thống được thực hành, kiểm nghiệm và trao truyền.

Giữa nhịp sống đổi thay từng ngày, khi nhiều nếp nhà xưa đã nhường chỗ cho những công trình hiện đại, An Châu vẫn kiên trì gìn giữ những điều giản dị: một mái ngói rêu phong, một nghề truyền thống và một cách sống trọng nghĩa tình, cội nguồn.

Rời An Châu trong ánh chiều bảng lảng, điều đọng lại không chỉ là những mái ngói cũ hay cánh cửa gỗ đã sẫm màu năm tháng. Đó còn là tiếng đục, tiếng chạm đều đặn trong xưởng mộc; là sự nâng niu của người dân đối với ngôi nhà cha ông để lại; là mong muốn trao truyền nghề cho thế hệ sau.