'Tam quốc diễn nghĩa' và 'Tam quốc chí' khác nhau thế nào?

Cùng viết về thời kỳ phân liệt nổi tiếng lịch sử Trung Hoa nhưng “Tam quốc diễn nghĩa” và “Tam quốc chí” có nội dung và cách khắc họa các nhân vật rất khác nhau.

Sự khác nhau giữa ‘Tam quốc diễn nghĩa’ và ‘Tam quốc chí’

Tam quốc chí do Trần Thọ biên soạn vào đời Tây Tấn (thế kỉ III). Đây là cuốn sử được viết theo lối sử ký gồm 65 quyển, chia làm 3 phần viết về Ngụy, Thục, Ngô.

Trần Thọ đứng trên quan điểm của nhà Tấn, coi Tào Tháo là chính thống. Do đó, phần viết về Tào Tháo trong Tam quốc chí được xếp vào phần “bản kỷ” (chép sự tích các đế vương), còn phần viết về Lưu Bị, Tôn Quyền chỉ được xếp vào phần “liệt truyện”.

Tam quốc chí được đánh giá là tài liệu lịch sử đáng tin cậy về giai đoạn tam quốc tranh hùng.

“Tam quốc chí” được coi là tài liệu lịch sử đáng tin cậy về giai đoạn tam quốc tranh hùng.

Tam quốc diễn nghĩa do La Quán Trung viết vào thế kỷ XIV sau công nguyên, là tiểu thuyết dã sử, dựa trên những sự kiện lịch sử nhưng thêm vào nhiều chi tiết hư cấu. Khác với Tam quốc chí, Tam quốc diễn nghĩa coi Lưu Bị là chính thống.

Về mặt tổng quát, Tam quốc chí là sách lịch sử, còn Tam quốc diễn nghĩa là tiểu thuyết với 3 phần thực, 7 phần hư.

“Tam quốc diễn nghĩa” là tiểu thuyết với 3 phần thực, 7 phần hư.

Tuy vậy, nhiều đoạn trong Tam quốc diễn nghĩa trùng khớp hoàn toàn đến từng chữ với Tam quốc chí. Chẳng hạn, trong chiến dịch Di Lăng, ở tác phẩm Tam quốc chí, tác giả Trần Thọ viết tên nhân vật Liếu Hóa thành Liếu Thuần thì La cũng chép đúng như thế trong tác phẩm của mình. Hay như trong hồi Ngụy Diên làm phản, Trần Thọ viết tên nhân vật Vương Bình thành Hà Bình, điều này cũng xuất hiện trong Tam quốc diễn nghĩa.

Theo đánh giá, những phần hay nhất của tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa nằm ở những chi tiết hư cấu của La Quán Trung. Những chi tiết này không hề xuất hiện trong chính sử và cũng không có trong các giai thoại dân gian. Nó cực kỳ có ý nghĩa về mặt nghệ thuật, nhưng không có giá trị về mặt lịch sử.

Sự khác biệt trong thể loại, nội dung và góc nhìn của tác giả dẫn tới một số nhân vật trong hai tác phẩm có sự khác biệt rất nhiều, nổi bật trong số đó là Tào Tháo, Lưu Bị và Gia Cát Lượng.

Tào Tháo - gian hùng hay thiên cổ anh hùng?

Tào Tháo tự là Mạnh Đức, người đặt cơ sở cho thế lực quân sự cát cứ ở miền Bắc Trung Quốc, lập nên chính quyền Tào Ngụy thời Tam quốc, sau được con trai truy tôn là Thái Tổ Vũ Hoàng đế của nhà Ngụy.

Trong Tam quốc chí của Trần Thọ, Tào Tháo là nhà quân sự, chính trị lỗi lạc. Ông có tài văn võ song toàn, nghiêm minh trong quân luật, rất quý trọng người tài (nhiều lần chiêu mộ và tha mạng cho kẻ thù như Trương Liêu, Quan Vũ).

Tào Tháo là người có công lớn trong việc dẹp loạn Khăn Vàng, Đổng Trác và các thủ lĩnh rất mạnh thời bấy giờ như Lữ Bố, Viên Thiệu, thống nhất phương Bắc. Tuy nhiên, ông thất bại khi tiến xuống phía Nam để thống nhất Trung Quốc vì gặp phải sự kháng cự của liên minh Lưu Bị và Tôn Quyền.

Trong chính sử, Tào Tháo được khắc họa là thiên cổ anh hùng, cái thế hào kiệt. Trong Tam quốc chí, tác giả Trần Thọ ca ngợi Tào Tháo “phi thường chi nhân, siêu thế chi kiệt” - người phi thường, tài giỏi xuất chúng.

Ngoài tài quân sự, Tào Tháo là nhà thơ xuất sắc thời Đông Hán. Ông cùng 2 con trai Tào Phi và Tào Thực được gọi là “Tam Tào”. Cha con ông cùng một số tác giả khác khai sinh ra phong trào thơ mới trong thời kỳ Hán mạt, được gọi là Kiến An phong cốt.

Hình tượng Tào Tháo trong “Tam quốc diễn nghĩa” và “Tam quốc chí” rất khác nhau.

Nếu như Tam quốc chí có cái nhìn khá công bằng với tư duy lãnh đạo kiệt xuất, biết trọng dụng nhân tài của Tào Tháo thì Tam quốc diễn nghĩa lại có phần làm sai lệch hình ảnh thực của Tào Tháo. La Quán Trung khắc họa nhân vật này như một kẻ gian hùng, đa nghi và tàn độc.

Vì muốn thần thánh hóa Gia Cát Lượng, La Quán Trung đã làm lu mờ tài năng quân sự của Tào Tháo trong các trận đánh lớn như trận Quan Độ. Vụ Tào Tháo ám sát Đổng Trác bằng chuôi thất tinh bảo đao, hay câu nói nổi tiếng “Thà ta phụ người trong thiên hạ chứ không để người trong thiên hạ phụ ta” đều là sản phẩm hư cấu của tác giả Tam quốc diễn nghĩa.

Vụ án Hoa Đà muốn mổ não để chữa bệnh đau đầu, dẫn đến việc Tào Tháo nổi giận giết danh y là chi tiết không có thật. Hoa Đà đã bị xử tử trước đó nhiều năm vì từ chối phục vụ Tào Tháo.

Lưu Bị kiêu hùng hay nhu nhược?

Trong Tam quốc chí, Lưu Bị được mô tả là người có tài quân sự, giỏi nhìn người, quyết đoán, có dũng có mưu, rất giỏi cưỡi ngựa bắn cung và là tướng lĩnh trực tiếp xông pha trận mạc, tự mình cầm quân đánh thắng nhiều trận lớn. Ông tự thân đánh đông dẹp bắc, tự cầm quân lập nhiều chiến công thay vì chỉ dựa vào mưu sĩ.

Lưu Bị trong Tam quốc chí được khắc họa là người ít nói, ẩn giấu cảm xúc, là một nhân vật kiêu hùng thực thụ, có tầm nhìn chiến lược sắc bén.

Tuy vậy, trong Tam quốc diễn nghĩa, hình tượng của Lưu Bị trở nên nhân nghĩa quá mức, thường xuyên khóc lóc, nhu nhược và phụ thuộc hoàn toàn vào mưu kế của Gia Cát Lượng.

Về mối quan hệ với Gia Cát Lượng, Tam quốc chí miêu tả Lưu Bị rất tôn trọng vị quân sư của mình. Hai người có sự đồng điệu như cá với nước, nhưng không có chuyện “ba lần đến lều tranh” đầy kịch tính như tiểu thuyết.

Ngược lại, trong Tam quốc diễn nghĩa, Lưu Bị coi Gia Cát Lượng như thầy, thần phục và dựa dẫm hoàn toàn vào các kế sách của người này.

Trong “Tam quốc diễn nghĩa”, Lưu Bị phụ thuộc hoàn toàn vào Gia Cát Lượng.

Gia Cát Lượng giỏi hậu cần hay bài binh bố trận?

Tam quốc chí mô tả Gia Cát Lượng là một nhà chính trị, nhà ngoại giao và nhà kiến thiết quốc gia vĩ đại nhưng mang đậm tính thực tế. Ông được ghi nhận là người có công lớn giúp Lưu Bị ổn định Thục Hán và là bậc lương thần hiếm có trong lịch sử.

Tuy nhiên, Gia Cát Lượng không xuất sắc về bài binh bố trận trực tiếp, năng lực quân sự của ông chủ yếu là củng cố hậu phương, quản lý hành chính và xây dựng luật pháp.

Thực tế, công việc chủ yếu của ông dưới trướng Lưu Bị là ngoại giao và đặc biệt là hậu cần - hành chính. Ông từng trấn thủ các quận Linh Lăng, Quế Dương, điều chỉnh thuế khóa và cung ứng nguồn lực ổn định cho tiền tuyến.

Gia Cát Lượng trong “Tam quốc chí” không có tài dùng binh xuất quỷ nhập thần như trong “Tam quốc diễn nghĩa”.

Tuy nhiên, Gia Cát Lượng trong Tam quốc diễn nghĩa được khắc họa như một bậc thánh nhân “trên thông thiên văn, dưới tường địa lý”, liệu sự như thần, có tài hô mưa gọi gió và dùng binh xuất quỷ nhập thần. Các chiến tích như “thuyền cỏ mượn tên”, “Gia Cát Lượng mượn gió đông”, hay “không thành kế” đều là hư cấu của La Quán Trung để làm nổi bật sự tài trí.

Trong Tam Quốc diễn nghĩa, Chu Du bị Gia Cát Lượng làm cho tức chết vì ghen tài. Ở Tam quốc chí, Chu Du qua đời vì bệnh tật tự nhiên, hai người rất nể trọng nhau và Gia Cát Lượng chưa từng dùng mưu hèn kế bẩn để hại Chu Du.

Trận chiến giữa Gia Cát Lượng và Tư Mã Ý diễn ra thuần túy về mặt chiến lược kinh tế, lương thảo và phòng ngự, không có những màn đấu phép thuật hay đấu trí ly kỳ như tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa mô tả.

Với những khắc biệt trên, nếu độc giả muốn tìm tới một tác phẩm nghệ thuật hấp dẫn, cuốn hút thì hãy đọc Tam quốc diễn nghĩa, còn nếu muốn tìm hiểu thêm về lịch sử Trung Quốc giai đoạn tam quốc tranh hùng thì có thể tìm đọc Tam quốc chí.