Nhà giáo ưu tú, Anh hùng Lao động Lê Công Cơ: 'Người trẻ cần xem AI là cơ hội để làm chủ công nghệ'

Bên lề vòng chung kết cuộc thi ASEAN AI Hackathon 2026 (AAIH 2026), nơi quy tụ sinh viên của nhiều trường đại học lớn trong khu vực diễn ra tại TP. Đà Nẵng từ ngày 19-21/8, Báo Đại biểu Nhân dân đã có cuộc trò chuyện với Nhà giáo ưu tú (NGƯT), Anh hùng lao động (AHLĐ) thời kỳ đổi mới, nguyên ĐQBH Khóa VIII, Chủ tịch Hội đồng đại học - Đại học Duy Tân Lê Công Cơ về trí tuệ nhân tạo (AI) trong kỷ nguyên mới.

-Thưa thầy, AI đang thay đổi căn bản cách con người học tập, làm việc và sáng tạo. Từ góc nhìn một nhà giáo dục, thầy cho rằng năng lực cốt lõi nào sẽ quyết định khả năng thích ứng và cạnh tranh của người lao động trong kỷ nguyên AI?

NGƯT, AHLĐ Lê Công Cơ: Tôi không nghĩ AI chỉ là một công cụ kỹ thuật. Nó là một làn sóng làm thay đổi cả cách con người tư duy. Máy móc bây giờ làm rất tốt những việc lặp đi lặp lại, phân tích dữ liệu khổng lồ trong tích tắc, vậy điều gì khiến con người vẫn còn chỗ đứng? Tôi cho rằng đó là những giá trị mà máy móc không thể mô phỏng được.

Trước hết là khả năng đặt câu hỏi đúng. AI trả lời rất giỏi, nhưng nó không tự biết phải hỏi điều gì. Người nào biết nghi ngờ, biết thẩm định, biết đặt vấn đề, người đó sẽ luôn cần thiết, bất kể công nghệ tiến xa đến đâu.

Thứ hai là khả năng kết nối những điều tưởng như không liên quan. AI tối ưu theo thuật toán, nhưng những phát kiến thực sự đột phá trong lịch sử thường sinh ra ở giao điểm giữa các lĩnh vực, giữa kỹ thuật với nghệ thuật, giữa khoa học với triết học. Đó là vùng đất mà chỉ con người mới đi vào được.

Nhà giáo ưu tú, Anh hùng lao động thời kỳ đổi mới, nguyên ĐQBH Khóa VIII, Chủ tịch Hội đồng đại học - Đại học Duy Tân Lê Công Cơ. Ảnh: Tấn Tài

Thứ ba là sự tử tế và đạo đức khi dùng công nghệ. Cảm thông, thấu hiểu văn hóa, biết đâu là ranh giới nên và không nên làm, máy móc chưa bao giờ có được điều đó.

Và cuối cùng, quan trọng không kém, là khả năng tự học suốt đời. Tấm bằng đại học bây giờ không còn là điểm đến, mà chỉ là điểm khởi đầu.

-Thưa thầy, trong bối cảnh AI đang làm thay đổi thị trường lao động toàn cầu, thầy nhìn nhận năng lực của sinh viên hiện nay như thế nào? Và các trường Đại học cần làm gì để sinh viên tự tin bước ra thị trường lao động ASEAN và toàn cầu?

NGƯT, AHLĐ Lê Công Cơ: Tôi từng có dịp gặp gỡ, tiếp xúc với sinh viên Việt Nam, sinh viên Singapore, Malaysia, Thái Lan… Điều tôi nhận ra là sinh viên Việt Nam không hề thua kém về trí tuệ hay khả năng tiếp thu công nghệ. Cái thiếu nằm ở ba điểm khác.

Thứ nhất là ngôn ngữ. Với nhiều sinh viên Việt Nam, tiếng Anh vẫn chỉ là một môn học phải qua để lấy bằng, chứ chưa phải công cụ để làm việc. Trong khi đó, sinh viên khu vực dùng tiếng Anh để thuyết trình, đàm phán, viết văn bản chuyên ngành, một cách tự nhiên, như hơi thở.

Thứ hai là trải nghiệm với thế giới bên ngoài. Môi trường học tập của các em phần lớn vẫn khép kín trong phạm vi trong nước, ít có cơ hội cọ xát với những nền văn hóa khác. Điều đó vô tình tạo ra một vùng an toàn khiến các em ngần ngại khi bước ra ngoài.

Thứ ba là cách tư duy. Giáo dục truyền thống quen với việc thầy giảng, trò nghe, nên nhiều em ngại tranh luận, ngại đặt câu hỏi ngược lại. Trong khi bạn bè khu vực được khuyến khích chủ động tìm giải pháp, tự tin bảo vệ quan điểm của mình từ rất sớm.

Muốn thu hẹp khoảng cách này, các trường đại học phải thay đổi từ gốc: chương trình đào tạo cần theo chuẩn quốc tế, có ngành giảng dạy hoàn toàn bằng tiếng Anh; sinh viên cần được đi ra ngoài nhiều hơn, trao đổi, thực tập quốc tế.

AI phải trở thành công cụ bắt buộc trong mọi ngành học, dùng có trách nhiệm chứ không né tránh; và quan trọng nhất, chương trình học phải gắn liền với nhu cầu thật của các doanh nghiệp toàn cầu, chứ không chỉ dạy trên lý thuyết.

- Từ trải nghiệm của thế hệ đi trước đến cuộc cạnh tranh bằng tri thức và công nghệ hôm nay, thầy muốn nhắn gửi gì tới thế hệ trẻ Việt Nam trong việc làm chủ AI và vươn ra thế giới? Việt Nam cần chuẩn bị gì để không chỉ tham gia mà còn tạo ra những giá trị mới cho ASEAN và thế giới?

NGƯT, AHLĐ Lê Công Cơ: Thế hệ chúng tôi đấu tranh bằng xương máu để giành độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ. Thế hệ các em hôm nay mang trên mình sứ mệnh khẳng định vị thế trí tuệ Việt Nam trên bản đồ thế giới. Đừng tự giới hạn bản thân trong những ranh giới địa lý. Hãy coi AI là người bạn đồng hành, là cơ hội để làm chủ công nghệ thay vì sợ bị thay thế, và bước vào không gian toàn cầu với sự tự tin của một dân tộc chưa từng chịu lùi bước trước bất kỳ thử thách nào.

Còn để Việt Nam thực sự đóng góp được giá trị mới cho thế giới, chứ không chỉ đi theo, tôi nghĩ có ba việc phải làm cho bằng được. Một là đầu tư thật sự cho nghiên cứu và tri thức, để chuyển từ một nước gia công công nghệ thành một nước làm chủ công nghệ, nhất là ở những lĩnh vực như AI, bán dẫn, công nghệ sinh học. Hai là hành lang pháp lý phải đủ linh hoạt để cho phép thử nghiệm những mô hình mới, kinh tế số, công nghệ giáo dục, tài chính và đủ hấp dẫn để giữ chân nhân tài. Ba là phải có những con người giỏi thật sự: chuyên gia, kỹ sư trưởng, nhà nghiên cứu đủ sức tạo ra những giải pháp công nghệ mang dấu ấn Việt Nam, chứ không chỉ ứng dụng những gì người khác đã làm.

- Xin cảm ơn thầy về cuộc trao đổi này!