Nhà khoa học nâng tầm nông sản Việt: Từ cánh đồng đến giải thưởng Kovalevskaia

PGS.TS Nguyễn Minh Tân - Chủ nhân giải thưởng Kovalevskaia 2024 đã minh chứng rằng: Khoa học kỹ thuật chỉ thực sự rực rỡ khi nó mang hơi thở của cuộc sống.

Trong không khí hân hoan của những ngày đầu năm mới xuân Bính Ngọ 2026 và hướng tới những giá trị tri thức bền vững, PV Tạp chí Một Thế Giới có dịp trò chuyện với PGS. TS. Nguyễn Minh Tân - Giảng viên Khoa Kỹ thuật Hóa học, Trường Hóa và Khoa học Sự sống, Đại học Bách khoa Hà Nội.

Giữa những bảng mạch khô khan và những phương trình hóa học phức tạp của Đại học Bách Khoa Hà Nội, có một người phụ nữ đã bền bỉ dành hàng chục năm để tìm lời giải cho nỗi trăn trở của nông dân Việt.

PGS. TS. Nguyễn Minh Tân - Giảng viên Khoa Kỹ thuật Hóa học, Trường Hóa và Khoa học Sự sống, Đại học Bách khoa Hà Nội.

Chủ nhân giải thưởng Kovalevskaia 2024 không chỉ mang công nghệ JEVA từ phòng thí nghiệm ra tận cánh đồng để "hồi sinh" giá trị nông sản, mà còn mang theo một triết lý giáo dục lay động: Khoa học chỉ thực sự sống khi nó phục vụ con người. Hãy cùng chúng tôi gặp gỡ người phụ nữ coi "thành công của những học trò bình thường" là món quà quý giá nhất trong sự nghiệp cầm phấn của mình

Giải thưởng Kovalevskaia - Sự công nhận cho những "kỹ sư tâm hồn" và kỹ thuật thực chiến

- Thưa PGS. TS. Nguyễn Minh Tân, cảm xúc của cô như thế nào khi tên mình được xướng lên tại lễ trao giải Kovalevskaia? Giải thưởng này có ý nghĩa đặc biệt ra sao đối với cá nhân cô và chuyên ngành Quá trình - Thiết bị vốn khá "kín tiếng" trong giới khoa học?

- PGS. TS. Nguyễn Minh Tân: Thực sự, cảm xúc đầu tiên của tôi là sự xúc động sâu sắc. Nhưng sự xúc động này không chỉ dành cho cá nhân tôi, mà còn cho cả các thầy cô, đồng nghiệp trong ngành. Bạn biết đấy, ngành Quá trình - Thiết bị là một ngành kỹ thuật đặc thù. Từ trước đến nay, các giải thưởng khoa học lớn thường ưu tiên các nghiên cứu mang tính lý thuyết hệ thống hoặc các ngành khoa học cơ bản với số lượng bài báo quốc tế đồ sộ.

Ngành của chúng tôi lại khác. Đôi khi chúng tôi làm rất nhiều, máy móc vận hành ầm ầm, chuyển giao công nghệ cho doanh nghiệp thành công, nhưng lại rất khó để "biến" những kết quả thực tiễn đó thành các bài báo học thuật theo cách truyền thống. Có những kết quả nghiên cứu đặc thù thậm chí còn không được phép công bố rộng rãi vì lý do bảo mật công nghệ cho doanh nghiệp.

Vì vậy, việc một nhà khoa học thuộc lĩnh vực này được nhận giải Kovalevskaia là một cột mốc mang tính lịch sử. Nó chứng minh rằng Hội đồng xét duyệt đã nhìn nhận sâu sắc giá trị của khoa học ứng dụng. Giải thưởng đã làm nức lòng những người thầy đi trước và là cú hích cực lớn cho các bạn trẻ đang theo đuổi ngành kỹ thuật hóa học. Nó nói với họ rằng: "Dù công việc của bạn có vẻ khô khan, khó hiểu với đám đông, nhưng nếu nó mang lại giá trị cho xã hội, nó sẽ được vinh danh xứng đáng".

- Hội đồng giải thưởng chắc chắn đã bị thuyết phục bởi những đóng góp thực tiễn của cô. Cô có thể chia sẻ sâu hơn về công trình hoặc chuỗi ứng dụng nào mà cô tâm đắc nhất, đặc biệt là công nghệ JEVA?

- PGS. TS. Nguyễn Minh Tân: Đó chính là hệ thống cô đặc nước quả ở nhiệt độ thấp – áp suất thường - công nghệ JEVA. Đây là kết quả của một quá trình bền bỉ nhằm giải quyết bài toán "được mùa mất giá" của nông sản Việt Nam.

Điểm khác biệt lớn nhất mà chúng tôi mang lại là tính di động và tính thông minh của giải pháp chế biến. Chúng tôi không bắt nông dân phải mang nông sản đến những nhà máy khổng lồ đặt xa vùng nguyên liệu. Thay vào đó, chúng tôi mang thiết bị đến tận cánh đồng. Nước quả được cô đặc trong môi trường áp suất thường và nhiệt độ thấp, nên sản phẩm giữ được màu sắc, hương vị và các vitamin nhạy cảm với nhiệt độ của nguyên liệu.

Sự thuyết phục đối với Hội đồng, theo tôi, nằm ở việc chúng tôi đã "chạm" được vào chuỗi giá trị thực của nền nông nghiệp. Chúng tôi không giữ nghiên cứu trong ngăn kéo mà đã chuyển giao thành công cho doanh nghiệp, biến những kết quả thí nghiệm thành sản phẩm thực tế trên thị trường.

- Nhiều người thường hỏi về khó khăn của phụ nữ khi làm kỹ thuật. Nhưng cô dường như có một góc nhìn rất khác, thậm chí là ngược lại?

- PGS. TS. Nguyễn Minh Tân: Đúng vậy! Tôi thường nói đùa với các bạn sinh viên rằng: Làm nhà khoa học nữ thực ra là một lợi thế cực lớn. Đừng chỉ nhìn vào những khó khăn về thời gian hay thiên chức người mẹ mà quên mất rằng phụ nữ có những "vũ khí" bẩm sinh mà nam giới phải rèn luyện rất lâu mới có được.

"Dù công việc của bạn có vẻ khô khan, khó hiểu với đám đông, nhưng nếu nó mang lại giá trị cho xã hội, nó sẽ được vinh danh xứng đáng", chủ nhân giải thưởng Kovalevskaia 2024 cho hay.

Thứ nhất là sự kiên trì và tỉ mỉ. Nghiên cứu khoa học, đặc biệt là ngành hóa, đòi hỏi việc lặp đi lặp lại các thí nghiệm hàng trăm lần. Bản tính của phụ nữ thường nhẫn nại hơn, cẩn trọng hơn. Thứ hai là sự mềm mỏng trong kết nối. Khi đi đàm phán chuyển giao công nghệ hay xử lý các xung đột lợi ích giữa các bên, sự mềm mỏng của người phụ nữ giúp không khí trở nên bớt căng thẳng, dễ tìm được tiếng nói chung hơn.

Tôi cực kỳ phản đối tư duy "ưu tiên vì là phụ nữ". Nếu bạn cộng điểm cho tôi chỉ vì tôi là nữ, điều đó vô hình trung coi thường năng lực của tôi. Phụ nữ không cần được thương hại hay nhường nhịn kiểu hình thức. Cái chúng tôi cần là cơ hội tiếp cận giáo dục bình đẳng và sự tự tin từ chính bên trong.

Cản trở lớn nhất của phụ nữ không nằm ở xã hội, mà nằm ở cái "định kiến tự thân". Nhiều em sinh viên hỏi tôi: "Cô ơi, em là con gái có theo được ngành này không?". Tôi trả lời: "Tại sao không? Máy móc không phân biệt giới tính, chỉ có bộ não và sự quyết tâm của bạn mới quyết định kết quả". Xã hội muốn giúp phụ nữ, hãy giúp họ bỏ đi tư duy "mình là phái yếu".

Giáo dục đại học thời 4.0 - Khi AI là cộng sự, không phải đối thủ

- Trong bối cảnh AI và Cách mạng 4.0 đang thay đổi mọi quy luật, vai trò của người thầy tại các trường đại học kỹ thuật như Bách Khoa cần chuyển mình như thế nào, thưa cô?

- PGS. TS. Nguyễn Minh Tân: Thay đổi là điều bắt buộc. Cả thế giới thay đổi, nếu mình đứng yên là mình "chết". Với tôi, AI không phải là thứ gì thần thánh hay đáng sợ, nó đơn giản là một công cụ.

Ngày xưa, sinh viên học bằng cách đọc vài cuốn giáo trình từ đầu đến cuối. Ngày nay, tôi dạy học trò dùng các công cụ AI của Google hay các mô hình ngôn ngữ lớn để đọc một lúc hành chục cuốn sách, tìm ra từ khóa và tóm tắt kiến thức. Nhưng AI chỉ đưa ra dữ liệu, còn việc biết cái nào đúng, cái nào sai, cái nào ứng dụng được vào thực tế - đó là lúc cần đến cái nền tảng tri thức của người thầy và sự tư duy của sinh viên.

Người thầy thời nay không còn là "kho chứa kiến thức" duy nhất nữa. Vai trò của chúng tôi đã chuyển dịch thành người định hướng và người truyền cảm hứng. Tôi lên lớp không phải để đọc chép, mà để bóc tách các vấn đề thực tế. Rất cần thiết phải học được kỹ năng đặt câu hỏi đúng thì sẽ nhận được câu trả lời hay.

Ví dụ, khi dạy về bảo quản thực phẩm cho tàu vũ trụ hay nhà giàn, tôi đặt câu hỏi: "Trên đó không có tủ lạnh, làm sao để thực phẩm để được lâu mà vẫn đủ chất?". Khi sinh viên cùng tôi bóc tách vấn đề, các bạn sẽ thấy kiến thức không còn là những phương trình khô khan, mà là giải pháp cho cuộc sống. Đó là cách chúng ta "chung sống" và tận dụng AI để nâng tầm trí tuệ con người.

- Cô luôn nhắc về "quà của người thầy". Với cô, khoảnh khắc nào trong sự nghiệp giảng dạy khiến cô thấy ấm lòng nhất?

- PGS. TS. Nguyễn Minh Tân: Quà của người thầy chính là sự thành công của học trò. Nhưng bạn biết không, tôi không chỉ tự hào về những sinh viên xuất sắc, giành giải thưởng nọ kia. Niệm tự hào lớn nhất của tôi lại nằm ở những sinh viên rất bình thường.

Mới hôm qua thôi, có một cậu học trò cũ đến thăm tôi để chào đi Đức làm việc. Cậu ấy là một người học rất chậm, không hề nổi bật trong lớp, thậm chí có lúc còn chán học. Nhưng cậu ấy có sự quyết tâm lầm lỳ. Tôi đã đồng hành, chia sẻ không chỉ về kiến thức mà còn về quan điểm sống. Nhìn thấy cậu ấy từ một người tự ti, chậm chạp trở thành một kỹ sư vững vàng, có đời sống ổn định và đóng góp được cho xã hội và trở thành công dân toàn cầu, đó là "món quà vô giá" đối với tôi.

Mỗi tin nhắn từ chân trời góc bể: "Cô ơi, em đang làm việc này rất tốt", hay đơn giản là một sinh viên từng bỏ tiết giờ đây lại say mê thí nghiệm... tất cả những điều đó ý nghĩa hơn bất kỳ bằng khen nào. Tôi thấy mình hạnh phúc hơn các đồng nghiệp ở viện nghiên cứu thuần túy vì tôi có cơ hội "nhân bản" sự tử tế và niềm đam mê thông qua các thế hệ học trò.

- Nhân dịp xuân mới, cô có lời nhắn nhủ nào gửi đến các bạn sinh viên đang loay hoay tìm con đường nghiên cứu khoa học?

- PGS. TS. Nguyễn Minh Tân: Tôi thực sự vừa ganh tị vừa thương các bạn trẻ ngày nay. Ganh tị vì các bạn có quá nhiều cơ hội, nhiều công cụ tuyệt vời mà thời chúng tôi không dám mơ tới. Nhưng thương vì các bạn đang bị ngợp giữa quá nhiều lựa chọn.

Lời khuyên duy nhất của tôi là: Hãy hiểu mình trước khi hiểu máy. Đừng chạy theo trào lưu nếu bạn không biết mình thực sự đam mê cái gì. Tất cả AI, robot hay công nghệ mới nhất cũng chỉ là công cụ để phục vụ mục tiêu của con người.

Muốn phát triển bản thân, hãy nhìn sâu vào bên trong để thấy mạch kỹ năng của mình ở đâu. Khi đã tìm thấy đam mê, hãy kiên trì với nó. Đừng sợ mình bình thường. Xã hội này được vận hành bởi những người bình thường nhưng làm việc với một trách nhiệm phi thường.

Sống và làm việc không phải để đối phó, mà để tạo ra tác động. Tôi luôn tâm niệm: Mỗi hành động của mình phải khiến những người xung quanh cảm thấy "thiếu" nếu mình không hiện diện. Đó chính là giá trị sống.

Xin trân thành cảm ơn PGS. TS Nguyễn Minh Tân về những chia sẻ!

Công nghệ JEVA của PGS-TS Nguyễn Minh Tân và nhóm nghiên cứu.

Tuyết Nhung (thực hiện)