Nhà thơ Trần Quang Quý về 'ôm dòng sông nghe giai điệu bè trầm'

Tập thơ đầu tiên của Trần Quang Quý có cái tên thật tình cảm “Viết tặng em trong ngôi nhà chật” (1990), đó là tên một bài thơ được dành đặt cho cả tập. Lời tâm sự chân thật với người, với đời: Anh nghèo lắm có gì đâu ngoài sách/ Có gì đâu gia tài chẳng ngoài em/ Ô cửa hẹp mà trời thăm thẳm quá/ Một ngôi sao thả lỏng giữa xa mờ/ Anh bất chợt nhìn em bất chợt/ Ô cửa này rộng mở anh đi...

Tập tiếp theo mang tên “Mắt thẳm” (1993), anh bộc lộ một cái nhìn sâu về cuộc sống, về con người. Nhưng phải đến “Giấc mơ hình chiếc thớt” (2004) thì cái nhìn đó mới được tập trung và thể hiện đa diện hơn, đi vào thân phận những người yếm thế, những người ngoài lề, những người thua thiệt trong xã hội: Giấc mơ của bầy cá luôn ám ảnh bóng hình chiếc thớt/ Những mắt lưới gài bẫy trong veo/ Biển mỗi ngày vẫn sóng.

Hành trình thơ của Trần Quang Quý càng về sau càng có những bứt phá mạnh mẽ. Độc đáo và gây ấn tượng mạnh nhất với độc giả chính là tập “Siêu thị mặt” (Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 2006) - một lối thể hiện mới mẻ, sinh động về sự suy nghiệm trước những thân phận người bị thả trôi giữa dòng chảy cuồn cuộn khắc nghiệt của đời sống thị thành. Những con người trốn chính mình sau những chiếc mặt nạ, không dám bộc lộ gương mặt thật trước bao toan tính, tham vọng mỗi ngày lại khép chặt vòng vây với chính họ. Những tập thơ sau này như “Giấc mơ hình chiếc thớt” (2004), “Màu tự do của đất” (2012), “Nguồn” (2019)... đã thực sự gây bất ngờ với bạn đọc.

Nhà thơ Trần Quang Quý.

Không chỉ dừng lại ở những đề tài, thể thức quen thuộc, cuộc chơi chữ nghĩa của Trần Quang Quý đã đặt một dấu ấn mới khi anh khởi xướng, thể nghiệm thể thơ 5 câu, sau này anh đặt tên là “Thơ namkau”. Thể thơ cũng được gợi ý từ quan niệm phương Đông về Ngũ hành và số 5, số sinh... Nó không quá ngắn để “vón cục”, thiếu đất cho những rung động được ngân lên.

Cũng không quá dài để phù hợp với tốc độ xã hội công nghiệp và công nghệ phát triển, thời gian và các mối quan tâm bị chi phối bởi đa phức thông tin và giải trí đương đại. Và, nó hợp với khí thơ chiêm nghiệm, triết lý, diễn ngôn mà anh thường quan tâm lâu nay.

“Cảm thức” là một trong những bài thơ namkau tiêu biểu của anh: Mùa thu giặt những đám mây trắng/ phơi lang thang bầu trời/ vắt ngang gió một lườn sông sóng sánh/ Trong rón rén bình minh chợt nhú/ ban mai vừa cởi cúc mùa thu.

Với văn chương, Trần Quang Quý luôn tâm niệm sâu sắc: “Tác phẩm văn học chỉ có giá trị khi nó ở trong lòng bạn đọc. Con đường văn chương cực gian nan, dễ huyễn hoặc và phụ thuộc vào tài năng, sức lao động... mà nếu không thức ngộ được thì có khi cả cuộc đời chỉ là bản nháp. Tôi cho rằng, dù làm bất cứ gì, nếu không tận tâm, tận lực với nó thì chỉ có thể thành thợ. Văn chương lại khó khăn hơn nhiều. Nó đòi hỏi sự ký thác máu thịt, một thái độ văn hóa, một sự đồng cảm, cảm thông lớn. Tôi tự bảo, hãy đào sâu và đẩy tới tận cùng nội lực của mình, may ra có được cái gì đấy”.

Đồng nghiệp đã từng làm việc cùng với nhà thơ Trần Quang Quý ở nhiều cơ quan khác nhau mỗi khi nhắc đến anh, đều có một câu chuyện, một kỷ niệm nào đó “không giống ai” về tính cách hồn nhiên của anh. Vẻ bề ngoài vạm vỡ, nước da ngăm đen cùng với đôi mắt lúc nào cũng như đang đăm đắm suy tư khiến người mới gặp ngỡ anh kỹ tính, khó tính, khó gần.

Khi còn làm Tổng Biên tập Báo Gia đình và Xã hội, anh gặp sự cố vì đăng một truyện ngắn và phải giải trình với cơ quan thẩm quyền...rồi Trần Quang Quý chuyển về làm Phó Giám đốc Nhà xuất bản - Hội Nhà văn. Đây là vùng đất tốt để những hạt mầm văn chương phát triển. Anh tham gia Hội đồng Thơ của Hội Nhà văn Việt Nam, đồng thời lại công tác ở cơ quan xuất bản, vì thế hầu như những người làm thơ trong nước mà anh từng đọc, từng biết luôn được động viên, khích lệ sáng tác, công bố tác phẩm.

Đối với những bạn viết ở xa thủ đô, nếu có dịp đến tỉnh thành đó, anh đều tìm cách liên hệ, gặp gỡ để trao đổi, trò chuyện về thơ ca. Hoàn toàn chỉ là những cuộc trò chuyện của người viết với người viết, chứ không cao đàm khoát luận hay lên giọng dạy dỗ, điều này khiến anh được nhiều người trong và ngoài giới văn chương quý trọng.

Họ coi Trần Quang Quý là người bạn, người anh, người chia sẻ nhiều hơn là sự ngưỡng vọng xa xôi đối với một nhà thơ nổi tiếng từng 3 lần được trao giải thường của Hội Nhà văn Việt Nam và được nhận Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật năm 2017.

Bìa một số tập thơ đoạt Giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam

Trong gần 70 năm cuộc đời, nhà thơ Trần Quang Quý thì hơn một nửa là gắn bó với một người phụ nữ đặc biệt, chính là Tiến sĩ Đào Thị Mùi, tức nhà văn Y Mùi - vợ anh. Tình cảm đối với vợ luôn được anh coi trọng nhất, nhưng người ngoài thường thấy anh có vẻ khắt khe quá mức.

Ngay cả khi đang đi chơi cùng cơ quan, anh cũng sẵn sàng lớn tiếng nhắc nhở chuyện nọ chuyện kia. Cho đến những ngày cuối cùng anh lâm trọng bệnh, người vợ tào khang ấy không một bước rời giường bệnh, mặc dù bản thân chị cũng không khỏe sau quãng thời gian dài chỉ một tay chăm chồng.

Ngày hôm nay, anh đã theo miền mây trắng về nằm bên mẹ, nằm ôm dòng sông nghe giai điệu bè trầm ngàn xưa kể chuyện, như những câu thơ anh viết trong “Sông Đà”: Sông Đà dâng lên những quả đồi đất đỏ trung du/ Tôi ôm dòng sông nghe giai điệu bè trầm ngàn xưa kể chuyện/ Gác lên/ sông những lườn cong nhớ/ Môi phù sa khép bóng hoàng hôn/mãi khuấy trong tôi nhịp những con thuyền.