Nhận biết sớm các triệu chứng hạ đường huyết để xử trí kịp thời

Hạ đường huyết là tình trạng nồng độ glucose trong máu giảm xuống dưới mức bình thường. Đây là biến chứng thường gặp ở người mắc đái tháo đường đang điều trị bằng insulin hoặc thuốc hạ đường huyết, nhưng cũng có thể xảy ra ở người không mắc bệnh nếu nhịn đói kéo dài, lao động quá sức hoặc có rối loạn chuyển hóa.

Điều đáng lo ngại là hạ đường huyết có thể diễn tiến nhanh, dẫn đến hôn mê nếu không được xử trí đúng cách. Vì vậy, việc nhận biết sớm các triệu chứng và có phản ứng phù hợp đóng vai trò quyết định trong phòng ngừa biến chứng nguy hiểm.

Nguyên nhân thường gặp

Hạ đường huyết có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân như:

Tiêm quá liều insulin hoặc dùng thuốc hạ đường huyết không đúng chỉ định
Bỏ bữa hoặc ăn quá ít sau khi dùng thuốc
Vận động quá sức mà không bổ sung đủ năng lượng
Uống rượu bia khi bụng đói
Rối loạn nội tiết hoặc bệnh gan, thận

Ở người không mắc đái tháo đường, tình trạng nhịn đói kéo dài, ăn kiêng cực đoan hoặc tập luyện cường độ cao cũng có thể gây tụt đường huyết.

Hạ đường huyết không phải lúc nào cũng có triệu chứng rõ ràng

Trong một số trường hợp, người bệnh bị hạ đường huyết nhưng không xuất hiện dấu hiệu cảnh báo rõ rệt. Tình trạng này thường gặp ở người mắc đái tháo đường lâu năm hoặc đã nhiều lần bị hạ đường huyết trước đó.

Khi cơ thể đã quen với mức đường máu thấp, phản xạ báo động sẽ suy giảm, khiến người bệnh khó nhận biết các triệu chứng ban đầu. Tuy nhiên, ở đa số trường hợp, khi nồng độ glucose giảm, cơ thể vẫn phát ra những tín hiệu cảnh báo đặc trưng.

Hạ đường huyết là biến chứng thường gặp ở người đái tháo đường.

Dấu hiệu sớm của hạ đường huyết

Khi đường huyết bắt đầu giảm, hệ thần kinh giao cảm được kích hoạt, giải phóng hormone adrenaline nhằm kích thích cơ thể tăng đường máu.

Quá trình này tạo ra các triệu chứng như:

Chóng mặt, choáng váng, mệt mỏi đột ngột
Đau đầu, khó tập trung
Cảm giác đói lả, bụng cồn cào, buồn nôn
Đổ mồ hôi lạnh, đặc biệt ở vùng trán và gáy
Run tay, hồi hộp, tim đập nhanh, đánh trống ngực
Da nhợt nhạt
Lo lắng, bồn chồn, dễ cáu gắt

Một số người còn có cảm giác tê môi, tê lưỡi, ngứa ran đầu ngón tay hoặc đau nhói thoáng qua. Đây được xem là giai đoạn "cảnh báo vàng". Nếu phát hiện và bổ sung đường kịp thời, tình trạng thường cải thiện nhanh chóng.

Nếu không được xử trí sớm, đường huyết tiếp tục giảm sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến não - cơ quan gần như phụ thuộc hoàn toàn vào glucose để hoạt động. Khi đó, các biểu hiện thần kinh trung ương sẽ xuất hiện:

Mắt mờ, nhìn đôi
Lú lẫn, nói khó, hành vi bất thường
Thay đổi tính cách đột ngột
Rối loạn vận động, đi loạng choạng
Co giật
Suy giảm ý thức, hôn mê

Trong trường hợp nặng, hạ đường huyết kéo dài có thể gây tổn thương não không hồi phục, thậm chí đe dọa tính mạng. Đặc biệt, ở người cao tuổi hoặc người có bệnh tim mạch, tình trạng này có thể kích hoạt cơn đau thắt ngực hoặc rối loạn nhịp tim.

Xử trí đúng khi bị hạ đường huyết

Nguyên tắc quan trọng nhất là "phát hiện sớm - bổ sung đường nhanh".

Khi người bệnh vẫn tỉnh và có thể nuốt được, nên áp dụng quy tắc 15 - 15:

Bổ sung ngay 3 - 4 viên đường glucose hoặc 1 muỗng canh đường pha với nước; uống khoảng 150 ml nước ngọt có đường (không dùng loại không calo) hoặc 1 thìa mật ong.
Sau 15 phút, kiểm tra lại đường huyết (nếu có máy đo). Nếu vẫn dưới 70 mg/dL, tiếp tục bổ sung thêm 15 gram đường.

Khi đường huyết đã trở về mức an toàn, người bệnh nên ăn thêm bữa nhẹ có chứa tinh bột và protein như bánh mì, sữa… để tránh tụt đường huyết trở lại.

Nếu hạ đường huyết nặng, người bệnh mất ý thức, bất tỉnh, tuyệt đối không cho ăn hoặc uống vì có thể gây sặc. Cần:

Đặt người bệnh nằm nghiêng ở tư thế an toàn
Gọi cấp cứu ngay

Nếu có sẵn thuốc tiêm glucagon và đã được hướng dẫn sử dụng, người thân có thể tiêm theo chỉ định. Cấp cứu kịp thời sẽ giúp giảm nguy cơ tổn thương não.

Lời khuyên của thầy thuốc

Đối với người mắc đái tháo đường, phòng ngừa hạ đường huyết là yếu tố then chốt. Người bệnh cần:

Tuân thủ đúng liều thuốc và thời điểm tiêm insulin
Không bỏ bữa, ăn đúng giờ
Theo dõi đường huyết thường xuyên
Mang theo kẹo ngọt hoặc đường bên mình
Hạn chế uống rượu bia, đặc biệt khi đói

Trước khi vận động cường độ cao, nên kiểm tra đường huyết và bổ sung năng lượng phù hợp.

Gia đình và người xung quanh cũng cần được hướng dẫn nhận biết dấu hiệu hạ đường huyết để hỗ trợ kịp thời khi cần.

Tóm lại, hạ đường huyết không phải là tình trạng hiếm gặp, đặc biệt ở người mắc đái tháo đường. Dù biểu hiện có thể từ nhẹ đến nặng, nhưng nếu được nhận biết sớm và xử trí đúng cách, người bệnh hoàn toàn có thể kiểm soát an toàn. Chủ động theo dõi sức khỏe, tuân thủ điều trị và trang bị kiến thức cơ bản chính là "lá chắn" quan trọng giúp phòng ngừa những biến chứng nguy hiểm do tụt đường huyết gây ra.

Người bệnh nên đến cơ sở y tế nếu:

Thường xuyên bị hạ đường huyết
Có biểu hiện mất nhận biết triệu chứng
Xuất hiện co giật hoặc hôn mê
Hạ đường huyết xảy ra không rõ nguyên nhân Khi đó, bác sĩ sẽ xem xét điều chỉnh phác đồ điều trị, thay đổi liều thuốc hoặc tư vấn chế độ ăn phù hợp.

BS. Trần Anh Tuấn